Γραμματική Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού

Β. Ποιόν ενεργείας και χρόνοι

eikonaE10_06
Μπορούμε, ακόμα, να προσθέσουμε διαφορετικές καταλήξεις ή
μόρια για να δείξουμε πότε έγινε η πράξη που περιγράφουμε:

 

eikonae10_07 eikonaE10_08 eikonaE10_09
Ο άνθρωπος μαγείρευε
στη φωτιά.
Η μητέρα μου μαγειρεύει
το φαγητό στους 180
βαθμούς.
Ένα ρομπότ θα μαγειρεύει
το φαγητό στα δισέγγονά
μας.
παρελθόν
παρόν
μέλλον
eikonaE10_10
Άρα, το ρήμα έχει τρεις χρονικές βαθμίδες!

Το ρήμα, επίσης, μας δείχνει αν η πράξη που περιγράφουμε είναι
εξακολουθητική – επαναλαμβανόμενη ή αν αναφερόμαστε σε
αυτή χωρίς να δηλώνουμε διάρκεια, δηλαδή συνοπτικά (συνοπτι-
κή – στιγμιαία):

Ο αστυνομικός κάθε φορά ξέφευγε
από τους διώκτες του
με διαφορετικούς τρόπους.
Τούτη τη φορά ξέφυγε
από τον φωταγωγό.
Εξακολουθητική –
επαναλαμβανόμενη ενέργεια
Συνοπτική – στιγμιαία
ενέργεια

Επίσης αν χρησιμοποιήσουμε το ρήμα έχω + τον άκλιτο ρηματι-
κό τύπο σε -ει, τότε δηλώνουμε ότι η πράξη έχει ολοκληρωθεί:

Μέχρι να πεις κύμινο, ο αστυνομικός είχε ξεφύγει από τους
διώκτες του για τα καλά.
Συντελεσμένη ενέργεια
Το ρήμα έχει και ποιόν ενεργείας.

Τώρα, για να φτιάξουμε τις κατηγορίες κλίσης του ρήματος της γλώσσας μας, συνδυάζουμε
τις χρονικές βαθμίδες με το ποιόν ενεργείας.

Έτσι μπορούμε να δείξουμε ταυτόχρονα:

  • α. ΠΟΤΕ γίνεται μια ενέργεια/πράξη
    (αν γίνεται στο παρελθόν, στο παρόν ή στο μέλλον)
    και
    β. ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΜΕ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΩ, δηλαδή το ποιόν ενεργείας 
    (εξακολουθητικό – επαναλαμβανόμενο, συνοπτικό – στιγμιαίο, συντελεσμένο).
eikonaE10_11
Α, ξέρω! Συνδυάζουμε τη χρονική βαθμίδα με το ποιόν ενεργείας!
ΧΡΟΝΙΚΗ
ΒΑΘΜΙΔΑ

ΠΟΙΟΝ
ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ
tableline
Παρελθόν Παρόν Μέλλον
Εξακολουθητικό –
Επαpxναλαμβανόμενο
έ-γραφα
παρατατικός
γράφω
ενεστώτας
θα γράφω
εξακολουθητικός μέλλοντας
Συνοπτικό –
Στιγμιαίο
έ-γραψα
αόριστος
γράψω  
;
θα γράψω
συνοπτικός μέλλοντας
Συντελεσμένο
είχα γράψει
υπερσυντέλικος
έχω γράψει
παρακείμενος
θα έχω γράψει
συντελεσμένος μέλλοντας
eikonaE10_12
Ο ενεστώτας, ο παρατατικός κτλ. λέγονται χρόνοι του ρήματος.
Α, κατάλαβα. Τις κατηγορίες «ενεστώτας», «παρατατικός»,
«αόριστος» κτλ. τις λέμε χρόνους, κι αυτές δηλώνουν μαζί
και χρονική βαθμίδα και ποιόν ενεργείας.
Ναι, αλλά τι είναι το ερωτηματικό
κάτω από τον τύπο γράψω;

Ο τύπος γράψω, γράψεις, γράψει... δε χρησιμοποιείται μόνος του στη γλώσσα μας (εκτός από
λίγες εξαιρέσεις). Τον βρίσκουμε πάντα μαζί με μόρια ή με το ρήμα «έχω», από τα οποία και
εξαρτάται. Για τον λόγο αυτό, τον λέμε εξαρτημένο.

Χρησιμοποιούμε τον εξαρτημένο μαζί με τα μόρια θα και να για να σχηματίσουμε τον συνο-
πτικό μέλλοντα και την υποτακτική (βλ. παρακάτω: εγκλίσεις):

θα γράψω ένα γράμμα – να γράψω ένα γράμμα

Επίσης χρησιμοποιούμε το Γ' ενικό πρόσωπο του εξαρτημένου ως άκλιτο τύπο για να σχη-
ματίσουμε τους συντελεσμένους χρόνους:

έχω γράψει ένα γράμμα – είχα γράψει ένα γράμμα – θα έχω γράψει ένα γράμμα

Σχηματίζω τους παροντικούς χρόνους:

eikonaE10_13
Ο ενεστώτας περιγράφει μια ενέργεια που εξελίσσεται στο παρόν
(π.χ. Η Μαρία λύνει τις ασκήσεις) ή που επαναλαμβάνεται συνή-
θως (π.χ. Ο ταχυδρόμος μάς φέρνει τα γράμματα κάθε πρωί).
Ο παρακείμενος μας δείχνει ότι μια ενέργεια έχει ήδη ολοκληρωθεί
τη στιγμή που μιλάμε, και σχηματίζεται με το βοηθητικό ρήμα έχω
+ τον άκλιτο τύπο Γ' ενικού του εξαρτημένου (π.χ. Έχω γράψει ).

Σχηματίζω τους μελλοντικούς χρόνους:

Οι μελλοντικοί χρόνοι μάς μιλούν για πράξεις που θα γίνουν ή θα έχουν ολοκληρωθεί στο μέλ-
λον.

Λοιπόν, σύμφωνοι, θα σου
τηλεφωνήσω αύριο στις 3.
Αύριο όλη τη μέρα
θα παίζουμε μπάσκετ... κι αν δούμε ότι
μας αρέσει, θα παίζουμε μπάσκετ
κάθε Τετάρτη και Παρασκευή!
eikonaE10_14

Ο συνοπτικός μέλλοντας μας
δείχνει μια ενέργεια που θα
γίνει σε κάποια στιγμή στο
μέλλον.

Ο εξακολουθητικός μέλλοντας
μας δείχνει μια ενέργεια που θα
γίνεται στο μέλλον είτε
εξακολουθητικά (συνεχώς) είτε
επαναλαμβανόμενα.


Ο συντελεσμένος μέλλοντας
μιλά για μια ενέργεια (ή για μια
σειρά από ενέργειες) που θα
γίνει στο μέλλον και θα έχει
τελειώσει πριν από κάποιο χρο-
νικό σημείο.

eikonaE10_15
Ο Ορέστης θα έχει παίξει
ποδόσφαιρο περισσότερο από κάθε
άλλο παιδί στη γειτονιά όταν θα
ξεκινήσουν οι μαθητικοί αγώνες
ποδοσφαίρου.
eikonaE10_16
τώρα
μαθητικοί
αγώνες
ποδοσφαίρου

Σχηματίζω τους μελλοντικούς χρόνους βάζοντας το μόριο θα μπροστά από τον κατάλληλο
τύπο του ρήματος.

Ο Ορέστης θα παίξει μπάλα σήμερα το απόγευμα.
Ο Ορέστης θα παίζει μπάλα σχεδόν κάθε μέρα αυτό το μήνα.
Ο Ορέστης θα έχει παίξει μπάλα περισσότερο από κάθε άλλο παιδί στη γειτονιά όταν θα ξεκι-
νήσουν οι μαθητικοί αγώνες ποδοσφαίρου.

Το θα συνοδεύεται από τον κατάλληλο τύπο για να μας δώσει τους τρεις μέλλοντες:

Συνοπτικός μέλλοντας
Εξακολουθητικός μέλλοντας
Συντελεσμένος μέλλοντας
θα + εξαρτημένος
θα + τύποι ενεστώτα
θα + τύποι παρακειμένου
(θα παίξει)
(θα παίζει)
(θα έχει παίξει)

 


Σχηματίζω τους παρελθοντικούς χρόνους:

Οι παρελθοντικοί χρόνοι μάς μιλούν για πράξεις που έγιναν στο παρελθόν.

eikonaE10_17

Ο αόριστος μας δείχνει μια ενέργεια
που έγινε στο παρελθόν και είχε
συνοπτικό χαρακτήρα (χωρίς να
ενδιαφερόμαστε για το αν η ενέργεια
αυτή είχε μικρή ή μεγάλη διάρκεια).

Ο παρατατικός μάς δείχνει μια
ενέργεια που γινόταν στο παρελθόν
είτε εξακολουθητικά (συνεχώς) είτε
επαναλαμβανόμενα.

Τηλεφώνησα στη Μαρία χτες
στις 3 μ.μ.
Χτες το απόγευμα
παίζαμε
μπάσκετ στο
προαύλιο του σχολείου... και
στις καλοκαιρινές διακοπές
παίζαμε μπάσκετ κάθε Τετάρτη
και Παρασκευή!

 

eikonaE10_19

Ο υπερσυντέλικος μιλά για μια
ενέργεια που έγινε στο
παρελθόν και που είχε
ολοκληρωθεί πριν από κάποια
άλλη χρονική στιγμή στο
παρελθόν.

Ο Ορέστης είχε παίξει 
ποδόσφαιρο περισσότερο από κάθε
άλλο παιδί στη γειτονιά όταν ξεκίνησαν
οι μαθητικοί αγώνες
ποδοσφαίρου.
eikonaE10_18
μαθητικοί
αγώνες
ποδοσφαίρου
τώρα
Στον παρατατικό και τον αόριστο συχνά
παρατηρούμε ότι οι δισύλλαβοι ρηματικοί
τύποι έχουν μια επιπλέον συλλαβή, τη συλ-
λαβή έ-, πάνω στην οποία σημειώνουμε τον
τόνο:
  • λύνω έ-λυνα
  • λύνω έ-λυσα
Αυτό το έ- λέγεται αύξηση.

 

Χρειαζόμαστε την αύξηση μόνο στους ρηματικούς τύπους που τους λείπει η προπαραλήγου-
σα. Στους τύπους αυτούς, το έ- μπαίνει για να πάρει τον τόνο του ρήματος (στους χρόνους
αυτούς, ο τόνος πέφτει πάντα στην προπαραλήγουσα):

 

΄
παι
ζω
eikonaE10_20
΄
   
 
παι
ζα
eikonaE10_20
΄
   
ε
παι
ζα
eikonaE10_21
΄
   
ε
παι
ζα
ε
παι
ζες
ε
παι
ζε
 
΄
   
παι
ζα
με
παι
ζα
τε
παι
ζα
νε
   
αλλά
ε
παι
ζαν
   
eikonaE10_21
eikonaE10_23

Υπάρχουν και τρία πολύ συνηθισμένα ρήματα που παίρνουν
αύξηση ή- :
ξέρω ήξερα
θέλω ήθελα
πίνω αόριστος: ήπια, όμως ο παρατατικός: έπινα

Στα ρήματα που έχουν ως πρώτο συνθετικό τους μια πρόθεση
(βλ. ενότητα 18.2), βάζουμε την αύξηση (όταν χρειάζεται) ανάμεσα στην πρόθεση και το ρήμα.
Αυτή η αύξηση λέγεται εσωτερική αύξηση:                
επι + λέγω επέλεγα                 
προ + βάλλω προέβαλλα

eikonaE10_24

α) Σε μερικά τέτοια ρήματα η εσωτερική αύξηση δε χρησιμοποιείται ποτέ,                  
π.χ. προτείνω πρότεινα.

β) Μερικά ρήματα σχηματίζονται με δύο προθέσεις, π.χ. συμ-περι-λαμβάνω. Σε
τέτοιες περιπτώσεις, η αύξηση εμφανίζεται ανάμεσα στη δεύτερη πρόθεση και
το ρήμα:
Π.χ. συμ-περι-έ-λαβα