Αρχαία Ελληνική Γλώσσα (Α Γυμνασίου) - Βιβλίο Μαθητή (Εμπλουτισμένο)
κυνήγι ελαφιού

Ψηφιδωτό δάπεδο από την Πέλλα με παράσταση κυνηγιού ελαφιού (τέλος 4ου αι. π.Χ.)


Η ομορφιά δεν είναι το παν

Α. Κείμενο

Οι πασίγνωστοι μύθοι του Αισώπου ήταν ευχάριστο και διδακτικό ανάγνωσμα όλων των εποχών. Ξεχωρίζουν για τη διεισδυτική ματιά και την ευφυΐα του δημιουργού τους, αναδεικνύουν με χιουμοριστικό πνεύμα τις ανθρώπινες αδυναμίες και παρακινούν για τη διόρθωσή τους. Μια από αυτές είναι και η υπερεκτίμηση της φυσικής ομορφιάς, την οποία πλήρωσε ακριβά το ελάφι του μύθου που θα μελετήσετε.
Αλληγορία

Ἔλαφος εὐμεγέθης ὥρᾳ θέρους διψῶν παραγίνεται ἐπί τινα πηγὴν διαυγῆ καὶ βαθεῖαν καὶ πιὼν ὅσον ἤθελεν προσεῖχεν τῇ τοῦ σώματος ἰδέᾳ. Καὶ μάλιστα μὲν ἐπῄνει τὴν φύσιν τῶν κεράτων ὡς κόσμος εἴη παντὶ τῷ σώματι. Ἔψεγεν δὲ τὴν τῶν σκελῶν λεπτότητα ὡς οὐχ οἵων τε ὄντων φέρειν πᾶν τὸ βάρος. Ἐν ᾧ δὲ πρὸς τούτοις ἦν, ὑλακή τε κυνῶν αἰφνιδίως ἀκούεται καὶ κυνηγέται πλησίον. Ὁ δὲ πρὸς φυγὴν ὥρμα καὶ ελάφιμέχρις ὅπου διὰ πεδίου ἐποιεῖτο τὸν δρόμον, ἐσῴζετο ὑπὸ τῆς ὠκύτητος τῶν σκελῶν. Ἐπεὶ δὲ εἰς πυκνὴν καὶ δασεῖαν ὕλην ἐνέπεσεν, ἐμπλακέντων αὐτῷ τῶν κεράτων ἑάλω, πείρᾳ μαθὼν ὅτι ἄρα ἄδικος ἦν τῶν ἰδίων κριτὴς ψέγων μὲν τὰ σῲζοντα, ἐπαινῶν δὲ τὰ προδόντα αὑτόν.

Μύθος του Αισώπου (διασκευή)


Γλωσσικά σχόλια

ὁ/ἡ ἔλαφος  το ελάφι
ὁ/ἡ εὐμεγέθης, τὸ εὐμέγεθες αυτός που έχει μεγάλο μέγεθος, ο μεγάλος (πβ. ν.ε.: μεγεθύνω, μεγεθυντικός)
ἡ ὥρα η εποχή (πβ. ν.ε.: ώρα, ωραίος)
παραγί(γ)νομαι φτάνω κοντά
τινά (αόρ. αντων. τὶς, τὶς, τὶ) κάποια
ὁ/ἡ διαυγής, τὸ διαυγές καθαρός (πβ. ν.ε.: διαύγεια, αυγή)
πιών (ρ. πίνω) αφού ήπιε
προσεῖχεν τῇ τοῦ σώματος ἰδέᾳ παρατηρούσε τη μορφή του σώματός του
μάλιστα πάρα πολύ, κυρίως
ἐπῄνει (ρ. ἐπαινέω, ἐπαινῶ) επαινούσε
ἡ φύσις η φύση, η μορφή (πβ. ν.ε.: φυσικός)
ὡς κόσμος εἴη παντὶ τῷ σώματι με την ιδέα ότι ήταν στολίδι για όλο το σώμα του
ψέγω κατηγορώ, κατακρίνω (πβ. ν.ε.: ψεγάδι, ψόγος, αψεγάδιαστος, άψογος)
τὸ σκέλος το πόδι (πβ. ν.ε.: ισοσκελίζω, υποσκελίζω)
ὡς οὐχ οἵων τε ὄντων φέρειν επειδή κατά τη γνώμη του δεν μπορούσαν να αντέξουν / να σηκώσουν
ἐν ᾧ δὲ πρὸς τούτοις ἦν κι ενώ ασχολούνταν με αυτά
ὑλακὴ κυνῶν (ουσ. ὁ/ἡ κύων) γάβγισμα σκυλιών
αἰφνιδίως ξαφνικά
κυνηγέται (ουσ. ὁ κυνηγέτης) κυνηγοί
ὥρμα πρὸς φυγήν (ρ. ὁρμάω, ὁρμῶ) άρχισε να τρέχει ορμητικά, για να ξεφύγει
μέχρις ὅπου διὰ πεδίου ἐποιεῖτο τὸν δρόμον όσο έτρεχε σε ομαλό έδαφος (πβ. ν.ε.: πεδιάδα, πεδινός, πεδίο)
ὑπὸ τῆς ὠκύτητος από την ταχύτητα
ἐπεί όταν
ὁ δασύς, ἡ δασεῖα, τὸ δασύ πυκνός
ἡ ὕλη το δάσος (πβ. ν.ε.: υλοτόμος, υλοτομία)
ἐνέπεσεν (ρ. ἐμπίπτω) έπεσε σε (πβ. ν.ε.: πέφτω, πέσιμο)
ἐμπλακέντων (ρ. ἐμπλέκομαι) αὐτῷ επειδή του μπλέχτηκαν (πβ. ν.ε.: εμπλοκή)
ἑάλω (ρ. ἁλίσκομαι) παγιδεύτηκε, πιάστηκε (πβ.: η Πόλις εάλω· ν.ε.: άλωση, αιχμάλωτος)
πείρᾳ μαθών (ρ. μανθάνω) και έμαθε εξ ιδίας πείρας
ἄρα λοιπόν, πράγματι
ἴδιος, ἰδία, ἴδιον ατομικός, προσωπικός, δικός του (πβ. ν.ε.: ιδιαίτερος)
ψέγων (ρ. ψέγω) τὰ σῴζοντα, ἐπαινῶν δὲ τὰ προδόντα (ρ. προδίδωμι) αὑτόν επειδή κατηγορούσε αυτά που το έσωζαν (που μπορούσαν να το σώσουν), ενώ επαινούσε αυτά που το πρόδωσαν

Ερμηνευτικά σχόλια

ἐπῄνει τὴν φύσιν τῶν κεράτων ὡς κόσμον παντὶ τῷ σώματι: Η ομορφιά κατέχει σε όλες τις εποχές υψηλή θέση στην ιεραρχία των αξιών. Οι νέοι γύμναζαν και γυμνάζουν το σώμα τους, για να αποκτήσουν όχι μόνο ευρωστία, αλλά και ομορφιά. Η φιλαρέσκεια εκφραζόταν στην αρχαιότητα με πολλούς τρόπους: άντρες και γυναίκες φρόντιζαν την καθαριότητα του σώματός τους, έκαναν ωραία χτενίσματα, άλειφαν το σώμα τους με φυσικά μύρα και έλαια, διακοσμούσαν τα ρούχα τους και φορούσαν στεφάνια από χρυσό ή φύλλα. Ωστόσο, δεν είναι μόνο η ομορφιά που κάνει κάτι να είναι σημαντικό, αλλά και η χρησιμότητά του.

Αίσωπος
Ο Αίσωπος συνομιλεί με την αλεπού (450 π.Χ., Μουσείο Βατικανού)
 

Ερωτήσεις

  1. Γιατί καμάρωνε το ελάφι κοιτάζοντας την εικόνα του μέσα στο νερό; Ποιο ανατομικό χαρακτηριστικό του θεωρούσε ότι δεν ταίριαζε με τη συνολικά καλή εικόνα του;
  2. Ποιο χαρακτηριστικό του ελαφιού το βοήθησε να ξεφύγει αρχικά από τους κυνηγούς; Ποιο χαρακτηριστικό του, αντίθετα, αποδείχθηκε μοιραίο;
  3. Τι νομίζετε ότι διδάσκει ο μύθος αυτός του Αισώπου;
  4. Πιστεύετε ότι στις μέρες μας αποδίδουμε σημασία στην εξωτερική εμφάνιση ή στον εσωτερικό μας κόσμο; Να επικαλεστείτε συγκεκριμένα παραδείγματα.

Εξωτερική εμφάνιση και εσωτερικός κόσμος


Αισώπου μυθοπλασίες

Όλγα Κοτσιρέα, Αισώπου μυθοπλασίες, ακρυλικό σε ξύλο, 2004


Β1. Λεξιλογικός Πίνακας Ψηφιακό λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (των H.G. Liddell & R. Scott, ελληνική μετάφραση) Ηλεκτρονικά λεξικά της μεσαιωνικής και νέας ελληνικής γλώσσας Λεξικό αρχαίας ελληνικής γλώσσας [σχολικό εγχειρίδιο Γυμνασίου]

πίνω
 θ. πι-, πο-, πω-
[στο κείμενο συναντήσατε τον τύπο πιών]
 
Αρχαία Ελληνική
Αρχαία / Νέα  Ελληνική
Νέα  Ελληνική
img img τὸ πῶμα [= το ποτό]
τὸ πόμα [= το ποτό]
ὁ πότος [= το συμπόσιο, το φαγοπότι]
ὁ ποτισμός
τὸ ποτόν (-ό)
ὁ πότης
τὸ ποτήριον (-ι)
πόσιμος [στην α.ε. κυρίως πότιμος (= κατάλληλος να τον πιεις)]
ἡ πόσις (-η)
ποτίζω
τὸ πότισμα
πιόμα
πιωμένος
img ὁ ὑδροπότης [= αυτός που πίνει νερό] καταπίνω
ἡ κατάποσις (-η)
προπίνω [= πίνω πρώτος ή στην υγειά κάποιου]
ἡ πρόποσις (-η)
ὁ συμπότης
τὸ συμπόσιον (-ιο)
ἡ ἄμπωτις (-η) [= η υποχώρηση του νερού της θάλασσας κατά την παλίρροια]
ἡ ὑδροποσία
ὁ οἰνοπότης
ἡ οἰνοποσία
ἡδύποτος
ποτοποιός
ποτοαπαγόρευση
το ηδύποτο [= γλυκό αλκοολούχο ποτό]

Ασκήσεις
  1. Να γράψετε σε ποιες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται οι παρακάτω φράσεις:
    α. πίνω νερό στο όνομα (κάποιου)
    β. πίνω το αμίλητο νερό
    γ. πίνω το πικρό ποτήρι (π.χ. της αχαριστίας)
  2. Να συμπληρώσετε τα κενά με την κατάλληλη λέξη από τον Λεξιλογικό Πίνακα:
    α. Βάλε τα ________________ του κρασιού και πάρε αυτά του ούζου από το τραπέζι.
    β. Το νερό της βρύσης είναι ________________ ή είναι καλύτερο να πίνουμε εμφιαλωμένο;
    γ. Θα κάνω εγώ την ________________ . Στην υγειά των νεονύμφων!
    δ. Χτες το βράδυ γύρισε σπίτι ________________· είχε μεγάλη στενοχώρια και προσπάθησε να βρει παρέα στο ________________ , αλλά βέβαια ήταν για λύπηση.
    ε. Σε αρκετές Πολιτείες των Ηνωμένων Πολιτειών ισχύει ________________ για νέους κάτω των 18 ετών.
    στ. Ο Τομέας Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών διοργανώνει διεθνές επιστημονικό ________________ με θέμα την αρχαία ελληνική λυρική ποίηση.

Β2. Ετυμολογικά

Παραγωγή ουσιαστικών

Παραγωγή ουσιαστικών από ρήματα (α′ μέρος)

παραγωγή ουσιαστικών από ρήματα

• Ουσιαστικά που δηλώνουν το πρόσωπο που ενεργεί

Η λέξη κριτής του κειμένου της Ενότητας, όπως και στη ν.ε., προέρχεται από το ρήμα κρίνω (κριτής< κρίνω) και δηλώνει αυτόν ο οποίος κρίνει, το πρόσωπο δηλαδή που ενεργεί.

Καταλήξεις ουσιαστικών που παράγονται από ρήματα και δηλώνουν το πρόσωπο που ενεργεί
-εύς
-ός
-της
-άς
-μών
-τήρ
-τωρ
γραφεύς < γράφω
ἀρωγός < ἀρήγω (= βοηθώ)
κριτής < κρίνω
φυγάς < φεύγω
ἡγεμών < ἡγέομαι, ἡγοῦμαι
σωτήρ < σῲζω
πράκτωρ < πράττω

• Ουσιαστικά που δηλώνουν ενέργεια, πάθος, κατάσταση ή το αποτέλεσμα ενέργειας

Το ουσιαστικό φυγή που απαντά στο κείμενο της Ενότητας προέρχεται από το θ. φυγ- του ρήματος φεύγω (ορ. αορ. ἔ-φυγ-ον) και δηλώνει ενέργεια. Το ουσιαστικό φύσις (< ρ. φύω) δηλώνει κατάσταση.

Καταλήξεις ουσιαστικών που παράγονται από ρήματα και δηλώνουν:
α. ενέργεια, πάθος, κατάσταση β. το αποτέλεσμα μιας ενέργειας
-σις
-σία


-ία
-ε-ία
-ος
-μός
-(ε)τός
φύσις < φύω
δοκιμασία < δοκιμάζω
φυγή < φεύγω
χαρά < χαίρω
μανία < μαίνομαι
βασιλεία < βασιλεύω
(κυρίως από ρήματα σε -εύω)
τρόμος < τρέμω
ὀδυρμός < ὀδύρομαι
τρυγητός < τρυγάω, τρυγῶ
-μα
-μη
-ος
ποίημα < ποιέω, ποιῶ
γραμμή < γράφω
ψεῦδος < ψεύδομαι

Ασκήσεις
  1. Να αντιστοιχίσετε τα παρακάτω παράγωγα ουσιαστικά με την κατηγορία στην οποία ανήκουν:
    Α′ Β′
    1. κάθαρσις  
    2. βλέμμα  
    3. κλητήρ α. αποτέλεσμα ενέργειας
    4. κλίσις  
    5. πομπός β. ενέργεια, κατάσταση
    6. τοκεύς  
    7. μαντεία γ. πρόσωπο που ενεργεί
    8. μάντευμα  
    9. βρῶσις  

  2. Να αντιστοιχίσετε τα ρήματα που δίνονται στη στήλη Α′ με τα παράγωγα ουσιαστικά τους στη στήλη Β′:
    Α′ Β′
    1. θεάομαι, θεῶμαι α. παίδευμα
    β. θεατής
    2. βόσκω γ. τιμητής
    δ. παίδευσις
    3. φθείρω ε. φθορά
    στ. τίμημα
    4. τιμάω, τιμῶ ζ. βοσκή
    η. θέαμα
    5. παιδεύω θ. βοσκός
    ι. παιδευτής

  3. Να κατατάξετε τα ουσιαστικά της στήλης Β΄ της προηγούμενης άσκησης στην κατηγορία που ανήκουν με βάση το τι δηλώνουν.
  4. Χρησιμοποιώντας την κατάλληλη κατάληξη να σχηματίσετε παράγωγα ουσιαστικά της α.ε. που να δηλώνουν ό,τι ζητείται στην παρένθεση:
    παύω > ἡ παῦ- ____ (κατάσταση, ενέργεια)
    στρέφω > ἡ στροφ- ____ (ενέργεια)
    αὐλέω, αὐλῶ > ὁ αὐλη- ____ (πρόσωπο που ενεργεί)
    πέμπω > ὁ πομπ-____ (πρόσωπο που ενεργεί)
    τίκτω > ὁ τοκ- ____ (ενέργεια)
    ποιέω, ποιῶ > τὸ ποίη- ____ (αποτέλεσμα ενέργειας)
    μηνύω > τὸ μήνυ- ____ (αποτέλεσμα ενέργειας)

  5. Να αναζητήσετε στα κείμενα των προηγούμενων Ενοτήτων και να καταγράψετε τα παράγωγα ουσιαστικά που δηλώνουν το πρόσωπο που ενεργεί, ενέργεια, κατάσταση, αποτέλεσμα ενέργειας.

Γ. Γραμματική

Α′ κλίση ουσιαστικών

Η α′ κλίση ουσιαστικών περιλαμβάνει αρσενικά και θηλυκά ουσιαστικά.

α΄ κλίση
  • Να εντοπίσετε τα ουσιαστικά του κειμένου της Ενότητας που ανήκουν στην α′ κλίση.

    Οι καταλήξεις των πτώσεων είναι οι εξής:

      αρσενικά θηλυκά αρσενικά και θηλυκά
    ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός
    ονομαστική -ας -ης -αι
    γενική -ου -ου -ας/-ης -ης -ῶν
    δοτική -ᾳ -ῃ -ᾳ/-ῃ -ῃ -αις
    αιτιατική -αν -ην -αν -ην -ας
    κλητική -η/-α -αι

  • Να συμπληρώσετε την κλίση των αρσενικών ουσιαστικών ὁ κοχλίας και ὁ κριτὴς με τη βοήθεια του πίνακα των καταλήξεων:
      ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός
    α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε.
    ονομ. ὁ κοχλίας κοχλίας ὁ κριτής κριτής οἱ κοχλί...... κοχλίες οἱ κριτ...... κριτές
    γεν. τοῦ κοχλί..... κοχλία τοῦ κριτοῦ κριτή τῶν κοχλι...... κοχλιών τῶν κριτῶν κριτών
    δοτ. τῷ κοχλί......   τῷ κριτ......   τοῖς κοχλί......   τοῖς κριταῖς  
    αιτ. τὸν κοχλί...... κοχλία τὸν κριτ...... κριτή τοὺς κοχλί...... κοχλίες τοὺς κριτ...... κριτές
    κλητ. (ὦ) κοχλί...... κοχλία (ὦ) κριτά κριτή (ὦ) κοχλί...... κοχλίες (ὦ) κριτ...... κριτές

  • Να συμπληρώσετε την κλίση των θηλυκών ουσιαστικών ἡ ὥρα και ἡ πηγή με τη βοήθεια του πίνακα των καταλήξεων:
      ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός
    α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε.
    ονομ. ἡ ὥρα ώρα ἡ πηγή πηγή αἱ ὡρ...... ώρες αἱ πηγ..... πηγές
    γεν. τῆς ὡρ...... ώρας τῆς πηγ...... πηγής τῶν ὡρ...... ωρών τῶν πηγ..... πηγών
    δοτ. τῇ ὡρ......   τῇ πηγ......   ταῖς ὡρ......   ταῖς πηγ.....  
    αιτ. τὴν ὡρ...... ώρα τὴν πηγ...... πηγή τὰς ὡρ...... ώρες τὰς πηγ..... πηγές
    κλητ. (ὦ) ὡρ...... ώρα (ὦ) πηγ...... πηγή (ὦ) ὡρ...... ώρες (ὦ) πηγ..... πηγές

red arrowΠαρατηρήσεις

  1. Η κατάληξη -ας είναι μακρά, π.χ. τοὺς κριτάς, τῆς ὥρας, τὰς ὥρας.
  2. Η δίφθογγος αι, όταν βρίσκεται στο τέλος κλιτής λέξης (πλην ευκτικής ρήματος), είναι βραχεία, π.χ. οἱ κριταί (αλλά τοῖς κριταῖς), αἱ ὧραι (αλλά ταῖς ὥραις).
  3. Η γενική πληθυντικού των ουσιαστικών α′ κλίσης τονίζεται πάντοτε στη λήγουσα και περισπάται, π.χ. τῶν κριτῶν, τῶν κοχλιῶν, τῶν ὡρῶν, τῶν πηγῶν.
  4. Η γενική και η δοτική των ουσιαστικών α′ κλίσης, όταν τονίζονται στη λήγουσα, περισπώνται και στους δύο αριθμούς, π.χ. τοῦ κριτοῦ, τῷ κριτῇ, τῶν κριτῶν, τοῖς κριταῖς, τῆς πηγῆς, τῇ πηγῇ, τῶν πηγῶν, ταῖς πηγαῖς.
  5. Τα οξύτονα και παροξύτονα ουσιαστικά α′ κλίσης διατηρούν τον τόνο τους στην ίδια συλλαβή σε όλες τις πτώσεις (στη γενική βέβαια του πληθυντικού όλα τονίζονται στη λήγουσα), π.χ. ὁ κριτής, τοῦ κριτοῦ, τῷ κριτῇ, τὸν κριτήν.
  6. Προσοχή στην κλητική ενικού των αρσενικών σε -ης! Τα περισσότερα σχηματίζουν κλητική σε βραχύ. Μόνο τα ουσιαστικά σε -δης (π.χ. εὐπατρίδης) και το κύριο όνομα Αἰσχίνης διατηρούν την κατάληξη .
  7. Τα θηλυκά σε στον ενικό διατηρούν το σε όλες τις πτώσεις. Τα θηλυκά σε στον ενικό διατηρούν το σε όλες τις πτώσεις, εκτός από όσα πριν από το έχουν σύμφωνο (πλην ρ). Τα τελευταία έχουν κανονικά κατάληξη βραχύ και το τρέπουν στη γενική και δοτική του ενικού σε, π.χ. ἡ χώρα → τῆς χώρας, τῇ χώρᾳ, αλλά ἡ γλῶσσα → τῆς γλώσσης, τῇ γλώσσῃ.

Ουσιαστικά Α΄κλίσης


Ασκήσεις
  1. Να μεταφέρετε τα ουσιαστικά στην ίδια πτώση του άλλου αριθμού:
    στρατιωτῶν ___________________
    θεατάς ___________________
    νομοθετῶν ___________________
    κεφαλήν ___________________
    μανδύαις ___________________
    ἰδιώτου ___________________

  2. Να συμπληρώσετε τις καταλήξεις των παρακάτω ουσιαστικών και να τα τονίσετε:
    τὴν ἀνδρει___, τῇ μαζ___, τῆς βοηθει___, αἱ χωρ___, τοὺς ἐργατ___, ὦ μαθητ___ (πληθ.), τῆς βασιλισσ___, τῶν ἀθλητ___, τῷ ἐργατ___, τοῖς τεχνιτ___, τῇ ἰδε___, τῇ ὑλ___.

  3. Να συμπληρώστε τα κενά των παρακάτω προτάσεων με τον κατάλληλο τύπο του ουσιαστικού που δίνεται στην παρένθεση:
    α. Οἱ ___________________ (στρατιώτης) ἐν πολλῇ ___________________ (ἀπορία) εἰσίν.
    β. Οἱ νόμοι ἐπιμελοῦνται (= φροντίζουν) τῶν ___________________ (πολίτης).
    γ. Τὴν πόλιν ὅπλων καὶ βελῶν καὶ σίτου καὶ ___________________ (παρασκευή) ἁπάσης ἐνέπλησαν (= γέμισαν).
    δ. Οἱ ________________ (πρεσβύτης) θαυμάζουσι τὰς ________________ (ἀρετή) τῶν ________________ (νεανίας).
    ε. Μεγίστης ___________________ (τιμή) ἀπολαύουσιν (= απολαμβάνουν) οἱ ___________________ (νικητής).


  4. Να συνδυάσετε τις λέξεις της στήλης Α′ με τις κατάλληλες λέξεις της στήλης Β′ και να σχηματίσετε με αυτές προτάσεις στη ν.ε. Κατόπιν να μεταγράψετε τις φράσεις στην Αρχαία Ελληνική:
    Α′ Β′
    1. δημοσία α. ψυχής
    2. η εσχάτη β. της ύλης
    3. δόξα γ. δαπάνη
    4. εν βρασμώ δ. ευκαιρία
    5. εφ’ όλης ε. των ποινών
    6. επί τη στ. τω θεώ

Άσκηση για τα αρσενικά και θηλυκά της α' κλίσης  σύγκριση με τα νέα ελληνικά

κρεῖττον τοῖς ποσὶν ὀλισθεῖν ἢ τῇ γλώσσῃ
Διογένης Λαέρτιος, Βίοι Φιλοσόφων 7.26

Είναι προτιμότερο το στραβοπάτημα με τα πόδια παρά με τη γλώσσα.