Γραμματική Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού
eikonaE16_01

16.3       Τα είδη των προτάσεων

Α. Ξεχωρίζω τις προτάσεις με βάση τα συστατικά τους

 

eikonaE16_35
Με τη Ρηματική Φράση μπορώ να πω τι κάνει ο Βρασίδας:
Ο Βρασίδας… (Α) κοιμάται (Ρήμααμετάβατο)
Ο Βρασίδας… (Β) διαβάζει ένα βιβλίο (Ρήμαμεταβατικό + αντικείμενο)
Ο Βρασίδας… (Γ) είναι χαρούμενος (Ρήμασυνδετικό + κατηγορούμενο)
Ο Βρασίδας… (Δ) δίνει γλυκά στους φίλους μου
 
(Ρήμαδίπτωτο + άμεσο αντικείμενο + έμμεσο αντικείμενο)

 

eikonaE16_36

Όταν μια απλή Ονοματική Φράση – Υποκείμενο (π.χ. ο Βρασίδας)
συνδυάζεται με κάποιο από τα είδη Ρηματικής Φράσης (Α, Β, Γ, Δ),
τότε μας δίνει μια απλή πρόταση, δηλαδή μια πρόταση με τα απο-
λύτως απαραίτητα!

Ο Βρασίδας + κοιμάται.
Ο Βρασίδας + διαβάζει ένα βιβλίο.
Ο Βρασίδας + είναι χαρούμενος.
Ο Βρασίδας + δίνει γλυκά στους φίλους μου.

Αντίθετα, αν χρησιμοποιήσουμε προσδιορισμούς (δηλαδή λέξεις που δεν είναι
απαραίτητες, αλλά μας δίνουν επιπλέον πληροφορίες για άλλες λέξεις) για να
εμπλουτίσουμε τον λόγο μας, τότε η πρότασή μας λέγεται επαυξημένη:

Ο θείος μου ο Πέτρος κοιμάται από το πρωί.
Η πωλήτρια ήθελε να πουλήσει στην κυρία Δανάη ένα απαίσιο φόρεμα από τον καιρό του
Νώε
.

eikonaE16_37

Οι λέξεις με τα πράσινα στοιχεία είναι προσδιορισμοί. Αν τους
αφαιρέσουμε, μας μένει η απλή πρόταση.

Ο θείος μου κοιμάται.
Η πωλήτρια ήθελε να πουλήσει στην κυρία Δανάη ένα φόρεμα.

eikonaE16_38
Απλή πρόταση +
προσδιορισμοί =
Επαυξημένη πρόταση
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 35
Βρίσκω ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι επαυξημένες και
υπογραμμίζω τους προσδιορισμούς:

1. Ο Φάνης ήταν διάσημος γιατρός.
2. Ο Πέτρος έτρωγε χωρίς να σκέφτεται τις επιπτώσεις στην υγεία του.
3. Η Μαρία αγόρασε μια κούκλα από το πολυκατάστημα χτες το απόγευμα.
4. Η Σοφία απόκτησε ένα πανέμορφο αγοράκι.


 

eikonaE16_39
Δυο φράσεις λέμε ότι συνδέονται παρατακτικά όταν
ενώνονται με τους παρατακτικούς συνδέσμους, βλ.
ενότητα 14.1 Α (π.χ. και). Αυτό μας δείχνει ότι αυτές
οι φράσεις πάνε μαζί και κάνουν την ίδια δουλειά.
Ο Ορέστης
και
η Αγγελίνα πήγαν στον κινηματογράφο.
Ονοματική Φράση Υποκείμενο
+
Ονοματική Φράση
Υποκείμενο

 

Ο δάσκαλος είναι υπομονετικός
και
καλοσυνάτος.
  Κατηγορούμενο
+
Κατηγορούμενο

Η πρόταση στην οποία κάποιος κύριος όρος (υποκείμενο, αντικείμενο, κατηγορούμενο)
συνδέεται παρατακτικά με κάποιον όμοιό του λέγεται σύνθετη.

eikonaE16_40

Συχνά, για να δώσουμε ζωντάνια και αμεσότητα στον λόγο μας ή για λό-
γους συντομίας, παραλείπουμε ορισμένα από τα κύρια συστατικά των
προτάσεων, όπως, π.χ. το υποκείμενο, όταν εύκολα εννοείται...

Αγόρασα ένα μολύβι. (= Εγώ αγόρασα ένα μολύβι.)

Ή ακόμα και το ρήμα:
– Ποιος έχει σειρά;
– Εγώ. (= Εγώ έχω σειρά.)

Τέτοιες προτάσεις τις λέμε ελλειπτικές.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 36
Βρίσκω ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι επαυξημένες και
ποιες σύνθετες, και τις σημαδεύω με ένα σταυρό:
  επαυξημένη σύνθετη
1. Η Μαρία και ο Νίκος αγόρασαν σπίτι.    
2. Η Ελένη είναι καλή μαθήτρια.    
3. Ο καινούριος διευθυντής του σχολείου είναι χαμογελαστός
και φιλικός.
   
4. Οι δεινόσαυροι εξαφανίστηκαν πριν από εκατοντάδες χρόνια.    

 


Α.1 Η σειρά των συστατικών της απλής πρότασης

eikonaE16_41
Η απλή πρόταση περιέχει μια Ονοματική Φράση – Υποκείμενο και
μια Ρηματική Φράση. Συνήθως, η Ρηματική Φράση αποτελείται από
ένα ρήμα και μια Ονοματική Φράση – Αντικείμενο. Λέμε, λοιπόν, ότι
το Υποκείμενο, το Ρήμα και το Αντικείμενο είναι τα κύρια συστατι-
κά της πρότασης. Για να τα γράψω σε καρτελάκια!
η Αγγελίνα
 
έφαγε
 
την καρυδόπιτα
Υποκείμενο
Ρήμα
Αντικείμενο
eikonaE16_43
Ας αλλάξω, τώρα, τη σειρά στα
καρτελάκια μου!
η Αγγελίνα
 
έφαγε
 
την καρυδόπιτα
έφαγε
 
η Αγγελίνα
 
την καρυδόπιτα
έφαγε
 
την καρυδόπιτα
 
η Αγγελίνα
την καρυδόπιτα
 
έφαγε
 
η Αγγελίνα
την καρυδόπιτα
 
η Αγγελίνα
 
έφαγε
η Αγγελίνα
 
την καρυδόπιτα
 
έφαγε
eikonaE16_42
Όλες οι σειρές βγάζουν νόημα!
Η σειρά των κύριων συστατικών μέσα στην πρόταση δεν επηρεάζει
τη σημασία της. Δηλαδή, οι έξι προτάσεις που έφτιαξες, Ορέστη,
έχουν περίπου το ίδιο νόημα. Υπάρχει λοιπόν ελευθερία στη σειρά
των συστατικών μέσα σε μια πρόταση. Ωστόσο, κάθε σειρά χρησι-
μοποιείται σε διαφορετικές περιστάσεις επικοινωνίας.

 

eikonaE16_44
Τι έγινε;
Η Αγγελίνα έφαγε
την καρυδόπιτα.
Έφαγε η Αγγελίνα
την καρυδόπιτα.
eikonaE16_45
Όταν ρωτάμε κάτι για το οποίο δεν ξέρουμε τίποτα, η απάντηση που
θα μας δώσουν έχει συνήθως σειρά συστατικών Υποκείμενο – Ρήμα
– Αντικείμενο ή Ρήμα – Υποκείμενο – Αντικείμενο.
Η Αγγελίνα έφαγε την καρυδόπιτα.
Υποκείμενο Ρήμα Αντικείμενο
Έφαγε η Αγγελίνα την καρυδόπιτα.
Ρήμα Υποκείμενο Αντικείμενο

Στην περίπτωση αυτή, η απάντηση μας δίνει μια εντελώς νέα πληροφορία/είδηση.

 

eikonaE16_46
Όταν θέλουμε να δώσουμε έμφαση στο αντικείμενο, μπορούμε να
αλλάξουμε τη σειρά των λέξεων και να φέρουμε το αντικείμενο στην
αρχή της πρότασης. Τότε, μάλιστα, το προφέρουμε πιο δυνατά:
Την καρυδόπιτα έφαγε η Αγγελίνα.
Αντικείμενο Ρήμα Υποκείμενο

 

eikonaE16_69

Τι θα θυμάμαι για...
τη σειρά των συστατικών της πρότασης

Η πιο ουδέτερη σειρά των συστατικών μέσα σε μια πρόταση είναι
Υποκείμενο – Ρήμα – Αντικείμενο (Υ-Ρ-Α)     ή
Ρήμα – Υποκείμενο – Αντικείμενο (Ρ-Υ-Α)

Αν θέλουμε όμως να τονίσουμε ιδιαίτερα κάποιο στοιχείο της
πρότασης, μπορούμε να αλλάξουμε τη σειρά των συστατικών.