Μαθηματικά (B' Γυμνασίου) - Βιβλίο Μαθητή (Εμπλουτισμένο)
B3.1: Εγγεγραμμένες γωνίες B3.3: Μήκος κύκλου Επιστροφή στην αρχική σελίδα του μαθήματος
3.2. Κανονικά πολύγωνα

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Στην Α' Γυμνασίου μελετήσαμε διάφορα είδη τετραπλεύρων, όπως το παραλληλόγραμμο, το ορθογώνιο, το ρόμβο, το τετράγωνο και το τραπέζιο.

Ένα τυχαίο τετράπλευρο είναι ένα πολύγωνο με τέσσερις κορυφές.

Μπορούμε να σχηματίσουμε και πολύγωνα με 5, 6, 7, ... κορυφές, τα οποία αντίστοιχα λέγονται πεντάγωνο, εξάγωνο, επτάγωνο, ... , κ.τ.λ.

Ένα πολύγωνο με ν κορυφές θα το λέμε ν-γωνο. Εξαίρεση αποτελεί το πολύγωνο με 4 κορυφές, που λέγεται τετράπλευρο.
Ένα πολύγωνο λέγεται κανονικό, αν όλες οι πλευρές του είναι μεταξύ τους ίσες και όλες οι γωνίες του είναι μεταξύ τους ίσες. π.χ.

 

 

Μικροπείραμα Πείραμα      Μικροπείραμα Πείραμα

Κατασκευή κανονικών πολυγώνων

 

1

α) Να χωρίσετε έναν κύκλο σε έξι ίσα και διαδοχικά τόξα:

β) Τι παρατηρείτε για τα ευθύγραμμα τμήματα (χορδές) ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΕ, ΕΖ, ΖΑ;

γ) Τι είδους πολύγωνο είναι το ΑΒΓΔΕΖ;

Λύση

α) Αφού όλος ο κύκλος έχει μέτρο 360°, για να τον χωρίσουμε σε έξι ίσα τόξα, κάθε τόξο θα έχει μέτρο Σχηματίζουμε διαδοχικά έξι επίκεντρες γωνίες ω = 60°, οι οποίες χωρίζουν τον κύκλο σε έξι ίσα και διαδοχικά τόξα.

 

β) Γνωρίζουμε από την Α΄ Γυμνασίου ότι ίσα τόξα αντιστοιχούν σε ίσες χορδές, επομένως:

ΑΒ = ΒΓ = ΓΔ = ΔΕ = ΕΖ = ΖΑ.

 

γ) Η γωνία του εξαγώνου είναι εγγεγραμμένη γωνία του κύκλου με αντίστοιχο τόξο, μέτρου:

Ομοίως, έχουμε ότι:

Το εξάγωνο ΑΒΓΔΕΖ έχει όλες τις πλευρές του ίσες μεταξύ τους και όλες τις γωνίες του ίσες μεταξύ τους, οπότε είναι κανονικό.

Η διαδικασία κατασκευής ενός κανονικού πολυγώνου με ν πλευρές (κανονικό ν-γωνο) ακολουθεί τα εξής βήματα:
1ο βήμα:

Υπολογίζουμε τη γωνία

2ο βήμα:
Σχηματίζουμε διαδοχικά ν επίκεντρες γωνίες ω, οι οποίες χωρίζουν τον κύκλο σε ν ίσα τόξα.
3ο βήμα:
Ενώνουμε με διαδοχικά ευθύγραμμα τμήματα τα άκρα των τόξων.

 

Είδαμε ότι με την προηγούμενη διαδικασία κατασκευάζεται ένα κανονικό εξάγωνο, του οποίου οι κορυφές είναι σημεία ενός κύκλου. Ο κύκλος αυτός λέγεται περιγεγραμμένος κύκλος του πολυγώνου.

Επίσης, λέμε ότι το πολύγωνο είναι εγγεγραμμένο στο συγκεκριμένο κύκλο. Με τον ίδιο τρόπο μπορούμε να εγγράψουμε σε ένα κύκλο ένα ισόπλευρο τρίγωνο, ένα τετράγωνο και γενικά ένα κανονικό ν-γωνο.

 

Μικροπείραμα Πείραμα

Γωνία και κεντρική γωνία κανονικού πολυγώνου

Κεντρική γωνία ν-γώνου

Aς θεωρήσουμε ένα κανονικό πολύγωνο με ν πλευρές (κανονικό ν-γωνο) εγγεγραμμένο σε κύκλο (Ο, ρ).

Eίδαμε προηγουμένως ότι για να χωρίσουμε τον κύκλο σε ν ίσα τόξα, θεωρούμε ν διαδοχικές επίκεντρες γωνίες

Καθεμία από τις γωνίες αυτές λέγεται κεντρική γωνία του κανονικού ν-γώνου.

 

Επομένως:

 

Η κεντρική γωνία ω ενός κανονικού ν-γώνου είναι ίση με

 

Γωνία ν-γώνου

Σε οποιοδήποτε κανονικό ν-γωνο οι γωνίες $Μ\hat{A}B$, $A\hat{B}Γ$, $Β\hat{Γ}Δ$

κ.ο.κ. είδαμε ότι είναι ίσες, αφού είναι εγγεγραμμένες σε ίσα τόξα και τις συμβολίζουμε με φ.

Η γωνία φ ονομάζεται γωνία του κανονικού ν-γώνου.

Ας δούμε τη σχέση της κεντρικής γωνίας ω και της γωνίας φ του ν-γώνου. Ενώνουμε το κέντρο του ν-γώνου με τις κορυφές, οπότε σχηματίζονται ν ίσα ισοσκελή τρίγωνα.

Σε καθένα από τα τρίγωνα αυτά οι προσκείμενες στη βάση γωνίες είναι ίσες με  

Στο τρίγωνο ΟΑΒ θα έχουμε ότι:

 

Επομένως:

Η γωνία φ ενός κανονικού ν-γώνου είναι παραπληρωματική της κεντρικής γωνίας του ν-γώνου.

 

Μικροπείραμα Πείραμα      Μικροπείραμα Πείραμα

1

α) Να βρείτε τη γωνία του κανονικού δεκαγώνου.

β) Να βρείτε ποιο κανονικό πολύγωνο έχει γωνία 162°.

 

Λύση:

α) Αν ονομάσουμε φ τη γωνία του κανονικού δεκαγώνου και ω την κεντρική του γωνία, έχουμε:

 

β) Ισχύει ότι:

Δηλαδή, το κανονικό εικοσάγωνο έχει γωνία φ = 162°.

 

2
Να κατασκευαστεί κανονικό πεντάγωνο.

 

Λύση:

Γράφουμε κύκλο (Ο, ρ) και σχηματίζουμε μια επίκεντρη γωνία

Με το διαβήτη θεωρούμε διαδοχικά τόξα ίσα με το
Φέρνουμε τις χορδές των παραπάνω τόξων.

 

3

Δίνεται ένα κανονικό ν-γωνο. Να κατασκευάσετε το κανονικό πολύγωνο που έχει διπλάσιες πλευρές (2ν-γωνο).

 

Λύση:

Αν ω είναι η κεντρική γωνία του πολυγώνου που έχει ν πλευρές, και θ η κεντρική γωνία του πολυγώνου με 2ν πλευρές,

έχουμε ότι :

Αν φέρουμε τις διχοτόμους των κεντρικών γωνιών του ν-γώνου, οι γωνίες που θα σχηματιστούν θα είναι οι κεντρικές γωνίες του πολυγώνου με 2ν πλευρές. Οι διχοτόμοι, όπως γνωρίζουμε, διέρχονται από τα μέσα των τόξων.

Τα μέσα αυτών των τόξων και οι κορυφές του αρχικού ν-γώνου αποτελούν τις κορυφές του κανονικού πολυγώνου με 2ν πλευρές .

 

 

 

 1.

Στον παρακάτω πίνακα να βάλετε σε κύκλο τη σωστή απάντηση.
   

A

B

Γ

α)

Η κεντρική γωνία κανονικού εξαγώνου είναι:

120°

30°

60°

β)

H κεντρική γωνία κανονικού δωδεκάγωνου είναι:

120°

30°

60°

γ)

H κεντρική γωνία κανονικού πεντάγωνου είναι:

52°

72°

132°

δ)

Ένα κανονικό πολύγωνο έχει κεντρική γωνία 36°. Το πλήθος των πλευρών του είναι:

6

10

12

ε)

Ένα κανονικό πολύγωνο έχει κεντρική γωνία 10°. Το πλήθος των πλευρών του είναι:

12

24

36

 

 2.

Στον παρακάτω πίνακα να βάλετε σε κύκλο τη σωστή απάντηση.
   

A

B

Γ

α)

Ένα κανονικό πολύγωνο έχει κεντρική γωνία 40°. Η γωνία του πολυγώνου είναι:

50°

90°

140°

β)

Ένα κανονικό πολύγωνο έχει κεντρική γωνία 72°. Η γωνία του πολυγώνου είναι:

108°

18°

172°

γ)

Ένα κανονικό πολύγωνο έχει κεντρική γωνία 30°. Η γωνία του πολυγώνου είναι:

150°

30°

60°

 

 3.

Στον παρακάτω πίνακα να βάλετε σε κύκλο τη σωστή απάντηση.

 

   

A

B

Γ

Ένα κανονικό πολύγωνο έχει 15 πλευρές. α) Η κεντρική του γωνία είναι:

15°

24°

30°

β) Η γωνία του πολυγώνου είναι:

24°

156°

72°

Η γωνία ενός κανονικού πολυγώνου είναι 150° γ) Η κεντρική του γωνία είναι:

15°

24°

30°

δ) Το πλήθος των πλευρών του είναι:

15

12

8

Η γωνία ενός κανονικού πολυγώνου είναι 135° ε) Η κεντρική του γωνία είναι:

35°

45°

65°

στ) Το πλήθος των πλευρών του είναι:

8

12

18

 

 

 1.

Να συμπληρώσετε τους παρακάτω πίνακες.

 2.

Σε κανονικό πολύγωνο η γωνία του είναι τετραπλάσια της κεντρικής του γωνίας. Να βρείτε τον αριθμό των πλευρών του πολυγώνου.

 3.

Να υπολογίσετε την κεντρική γωνία ω και τη γωνία φ ενός κανονικού εξαγώνου και να επαληθεύσετε ότι:

ω + φ = 180°.

 4.

H γωνία ενός κανονικού πολυγώνου είναι τα της ορθής. Να βρείτε τον αριθμό των πλευρών του πολυγώνου.

 5.

Να εξετάσετε αν υπάρχει κανονικό πολύγωνο:

α) με κεντρική γωνία ω = 16°.

β) με γωνία φ = 130°.

 6.

Να κατασκευάσετε κανονικό οκτάγωνο

 7.

Ποιο κανονικό πολύγωνο έχει γωνία ίση με την κεντρική του γωνία;

 8.

Με πλευρές τις πλευρές ενός κανονικού εξάγωνου, κατασκευάζουμε τετράγωνα εξωτερικά του εξαγώνου.

Να αποδείξετε ότι οι κορυφές των τετραγώνων, που δεν είναι και κορυφές του εξαγώνου, σχηματίζουν κανονικό δωδεκάγωνο

 

Μικροπείραμα Πείραμα

 

Τα κανονικά πολύγωνα στη Φύση, στην Τέχνη και στις Επιστήμες

 

Το παλάτι της Alhambra στη Granada της Ισπανίας είναι το εξοχότερο, ίσως, δείγμα χρήσης των κανονικών πολυγώνων στην Τέχνη. Έχει φτιαχτεί όλο με ψηφιδωτά πάνω σε σχέδια που περιλαμβάνουν επαναλήψεις από συνθέσεις κανονικών πολυγώνων. Ανάλογα σχέδια έχουμε δει σε μωσαϊκά, σε υφάσματα και γενικότερα στις Τέχνες. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελούν οι δημιουργίες του Ολλανδού καλλιτέχνη Μ. C. Escher.

 

Η χρήση κανονικών πολυγώνων στην Τέχνη και τη διακόσμηση αποτελεί κομμάτι πολλών αρχαίων πολιτισμών. Οι Σουμέριοι (περίπου 4000 π.Χ.) διακοσμούσαν τα σπίτια και τους ναούς τους με σχέδια από επαναλαμβανόμενα κανονικά πολύγωνα. Ανάλογες διακοσμήσεις ή ακόμη και εφαρμογές στις κατασκευές κτιρίων έχουν παρουσιαστεί στους Αιγύπτιους, τους Έλληνες, τους Μαυριτανούς, τους Ρωμαίους, τους Πέρσες, τους Άραβες, τους Βυζαντινούς, τους Ιάπωνες και τους Κινέζους. Χρησιμοποιούσαν διάφορες τεχνικές σχεδιασμού και ήταν έντονος ο "συμμετρικός" τρόπος χρωματισμού.

 

 

Σε αρκετούς πολιτισμούς η θρησκεία ήταν εκείνη που τους ώθησε σ' αυτό το είδος Τέχνης. Για παράδειγμα, η ισλαμική θρησκεία απαγορεύει την αναπαράσταση ζωντανών οργανισμών σε έργα τέχνης. Για το λόγο αυτό, οι Μαυριτανοί δημιούργησαν μόνο αφηρημένα γεωμετρικά σχήματα.

Αντίθετα, οι Ρωμαίοι και άλλοι μεσογειακοί λαοί χρησιμοποίησαν ως φόντο συνδυασμούς κανονικών πολυγώνων, για να τονίσουν αναπαραστάσεις με ανθρώπους ή σκηνές από τη φύση.

 

Τα κανονικά πολύγωνα συναντώνται στη Φύση και γίνονται αντικείμενο μελέτης από διάφορους κλάδους των Φυσικών Επιστημών, όπως την Κρυσταλλογραφία (με ακτίνες Χ), την Κβαντομηχανική, την Κβαντική Χημεία. Για παράδειγμα, η Κρυσταλλογραφία με ακτίνες Χ είναι ο επιστημονικός κλάδος που ασχολείται με την επαναληπτική τοποθέτηση ίδιων αντικειμένων, όπως αυτά συναντώνται στη Φύση. Αρκετές από τις ανακαλύψεις στην Κρυσταλλογραφία κατά τα μέσα του 20ου αιώνα μοιάζουν με έργα τέχνης του M. C. Esher.

 

Άλλοι τομείς έρευνας που ασχολούνται συστηματικά με κανονικά πολύγωνα περιλαμβάνονται στη Γεωλογία, τη Μεταλλουργία, τη Βιολογία ακόμη και στην Κρυπτογραφία!