Βιοχημεία - Βιβλίο Μαθητή
Κεφάλαιο 10: Κύκλος του κιτρικού οξέος και οξειδωτική φωσφορυλίωση Κεφάλαιο 12: Λίπη Επιστροφή στην αρχική σελίδα του μαθήματος
Εικόνα
Hans Krebs (1900-1981)
Κεφάλαιο 11
Μεταβολισμός των πρωτεϊνών
11.1. Αποικοδόμηση των αμινοξέων

Όπως ήδη γνωρίζουμε, οι πρωτεΐνες δομούνται από αμινοξέα. Οι περισσότερες πρωτεΐνες του οργανισμού συνεχώς συντίθενται (πρωτεϊνοσύνθεση) και αποικοδομούνται (πρωτεόλυση). Στον άνθρωπο, ο βιολογικός χρόνος ημιζωής της αλβουμίνης, μιας πρωτεΐνης του πλάσματος είναι 20-25 ημέρες. Στο χρόνο αυτό δηλαδή, η μισή ποσότητα αλβουμίνης έχει αποικοδομηθεί και έχει αντικατασταθεί με νέο υλικό, έτσι ώστε η συνολική ποσότητα αλβουμίνης στο πλάσμα να παραμένει σταθερή. Τα αμινοξέα αποτελούν επομένως και δομικά συστατικά και προϊόντα αποικοδόμησης των πρωτεϊνών. Σε υγιείς ενηλίκους και κάτω από φυσιολογικές συνθήκες η δεξαμενή των ελεύθερων αμινοξέων ανέρχεται σε 600-700 g. Στο σχήμα 11.1 παρουσιάζονται οι δρόμοι εισροής και εκροής των αμινοξέων που σε υγιείς ενηλίκους βρίσκονται σε ισορροπία, έτσι ώστε το μέγεθος της δεξαμενής των αμινοξέων να διατηρείται σταθερό.

Τα αμινοξέα που βρίσκονται σε ποσότητες μεγαλύτερες αυτών που απαιτούνται για τη σύνθεση των πρωτεϊνών και άλλων βιομορίων δεν είναι δυνατό να αποθηκευτούν, σε αντίθεση με τα λιπαρά οξέα και τη γλυκόζη, ούτε είναι δυνατόν να απεκκριθούν από τον οργανισμό. Έτσι η περίσσεια των αμινοξέων

 

χρησιμοποιείται ως μεταβολικό καύσιμο. Δηλαδή, μετά την απομάκρυνση της αμινομάδας και την αποβολή της από τον οργανισμό με τη μορφή της ουρίας, ο ανθρακικός σκελετός χρησιμοποιείται, είτε για τη βιοσύνθεση άλλων αμινοξέων, είτε για την κάλυψη ενεργειακών αναγκών, είτε για τη σύνθεση γλυκόζης είτε, όταν οι παραπάνω μεταβολικές ανάγκες του οργανισμού είναι καλυμμένες, για εναποθήκευση με τη μορφή λίπους.

11.2. Πρωτεολυτικά ένζυμα

Η αποικοδόμηση των πρωτεϊνών ξεκινάει με τη δράση πρωτεολυτικών ενζύμων (πρωτεϊνάσες ή πρωτεάσες), που διασπούν τις πρωτεΐνες πρώτα σε πεπτίδια και τελικά σε αμινοξέα. Οι πρωτεϊνάσες μαζί με τις αμυλάσες αποτελούν τα σημαντικότερα υδρολυτικά ένζυμα και είναι γνωστά εδώ και πολλά χρόνια. Σύμφωνα με την εντόπιση και τη βιολογική τους λειτουργία διακρίνονται σε:

  • Πεπτικά ένζυμα, που βρίσκονται στο γαστρεντερικό σωλήνα και χρησιμεύουν για την πέψη των πρωτεϊνών της τροφής.
  • Εξωκυτταρικές πρωτεάσες, που βρίσκονται στο αίμα και σε άλλα εξωκυτταρικά υγρά, όπου επιτελούν εξειδικευμένες λειτουργίες, όπως π.χ. πήξη του αίματος.
Σχήμα 11.1. Η δεξαμενή των αμινοξέων. Αριστερά παριστάνονται τα σημεία εισόδου και δεξιά τα σημεία εξόδου της δεξαμενής. Οι ποσοτικές αναφορές ισχύουν για υγιή ενήλικο, βάρους 70 Kg.
Σχήμα 11.1. Η δεξαμενή των αμινοξέων. Αριστερά παριστάνονται τα σημεία εισόδου και δεξιά τα σημεία εξόδου της δεξαμενής. Οι ποσοτικές αναφορές ισχύουν για υγιή ενήλικο, βάρους 70 Kg."
  • Ενδοκυτταρικές πρωτεάσες, που βρίσκονται κυρίως στα λυσοσώματα, αλλά και στο κυτταρόπλασμα και η λειτουργία τους δεν είναι ακόμη πολύ καλά μελετημένη σε όλες τις περιπτώσεις.

Εξειδίκευση των πρωτεασών: Σε αντίθεση με τα περισσότερα ένζυμα, τα πεπτικά ένζυμα δεν παρουσιάζουν εξειδίκευση για ορισμένες πρωτεΐνες, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό για τη διεργασία της πέψης. Η δράση τους στην πεπτιδική αλυσίδα γίνεται, κατά προτίμηση ή αποκλειστικά, μόνο σε ορισμένες θέσεις, δηλαδή πριν ή μετά από ορισμένα αμινοξέα. Ιδιαίτερα αυστηρή είναι η εξειδίκευση της θρυψίνης, που διασπά μόνο πεπτιδικούς δεσμούς στους οποίους συμμετέχουν η λυσίνη ή η αργινίνη.

Ζυμογόνα: Τα περισσότερα πεπτικά ένζυμα σχηματίζονται στα εκκριτικά κύτταρα του στομάχου ή του παγκρέατος σε μορφή ανενεργών προδρόμων, που ονομάζονται ζυμογόνα. Τα ζυμογόνα μετατρέπονται σε ενεργά ένζυμα μετά από πρωτεολυτική διάσπαση σε συγκεκριμένες θέσεις. Για παράδειγμα, το θρυψινογόνο παράγεται στο πάγκρεας και αποτελεί την πρόδρομη μορφή της θρυψίνης. Το ενεργό ένζυμο σχηματίζεται εξωκυτταρικά στο έντερο μετά από διάσπαση του θρυψινογόνου από την εντεροπεπτιδάση, σύμφωνα με την αντίδραση:

θρυψιγόνο Εικόνα εξαπεπτίδιο + θρυψίνη

Η βιολογική σημασία αυτού του φαινομένου είναι η αποφυγή της δημιουργίας ενεργών πρωτεολυτικών ενζύμων μέσα στο κύτταρο, γεγονός που θα είχε ως αποτέλεσμα τη διάσπαση του ίδιου του κυττάρου.

Το φαινόμενο της δημιουργίας ανενεργών μορίων στα κύτταρα που τα συνθέτουν και η μετατροπή τους σε ενεργά μόρια σε άλλα σημεία του οργανισμού, όπου αυτά δρουν, αποτελεί ένα γενικότερο μηχανισμό ελέγχου. Για παράδειγμα, η ορμόνη ινσουλίνη συντίθεται ως πρόδρομος ανενεργός προϊνσουλίνη στο πάγκρεας και δρα, αφού μετατραπεί πρωτεολυτικά σε ενεργό ινσουλίνη, στα κύτταρα-στόχους.

11.3. Κύριες αντιδράσεις του μεταβολισμού των αμινοξέων

Με τη συνεργασία των διάφορων πρωτεασών, οι πρωτεΐνες της τροφής διασπώνται σε μικρότερα κομμάτια, τα οποία υδρολύονται περαιτέρω, ώστε τελικά να παραχθεί ένα μείγμα αμινοξέων, το οποίο απορροφάται και μπαίνει στην κυκλοφορία. Από τα

 

αμινοξέα αυτά ένα μέρος χρησιμοποιείται, όπως είπαμε και προηγούμενα, για τη σύνθεση νέων πρωτεϊνών, ένα όμως σημαντικό μέρος αποικοδομείται στο μεταβολισμό. Οι κυριότερες αντιδράσεις που συναντάμε στο μεταβολικό αυτό δρόμο είναι:

  • η αποκαρβοξυλίωση
  • η τρανσαμίνωση και
  • η οξειδωτική απαμίνωση.

Με την αποκαρβοξυλίωση το αμινοξύ χάνει την καρβοξυλομάδα του και μετατρέπεται σε αμίνη:

Εικόνα

Οι ουσίες που προέρχεται από αποκαρβοξυλίωση αμινοξέων ονομάζονται βιογενείς αμίνες. Πολλές από αυτές έχουν ισχυρή φαρμακολογική δράση, ενώ άλλες παίζουν ρόλο ως πρόδρομα ορμονών και ως δομικοί λίθοι συνενζύμων και άλλων βιολογικά σημαντικών ουσιών. Με αποκαρβοξυλίωση της κυστεΐνης για παράδειγμα, σχηματίζεται η κυστεαμίνη, που αποτελεί δομικό συστατικό του συνενζύμου-Α.

Με την αντίδραση της τρανσαμίνωσης οι αμινομάδες των περισσότερων αμινοξέων μπορούν να μεταφερθούν σε ένα κετοξύ.

Εικόνα

Με την τρανσαμινάση της αλανίνης, για παράδειγμα, μεταφέρεται η αμινομάδα της αλανίνης προς το ακετογλουταρικό οξύ και σχηματίζεται το πυροσταφυλικό, ένας γνωστός μας μεταβολίτης, που μπορεί να μετατραπεί σε ακέτυλo-CoA και να οξειδωθεί μέσω των αντιδράσεων του κύκλου του κιτρικού οξέος:

Αλανίνη + α-κετογλουταρικό οξύ → οξαλοξικό + πυροσταφυλικό οξύ

Ο πιο κοινός αποδέκτης των αμινομάδων στις αντιδράσεις τρανσαμίνωσης είναι το α-κετογλουταρικό οξύ, το οποίο μετατρέπεται σε γλουταμινικό οξύ. Το αμινοξύ αυτό αποδίδει την αμινομάδα του, ως NH4+ στο κυτταρικό περιβάλλον με την αντίδραση της οξειδωτικής απαμίνωσης.

ΕικόναΣχήμα 11.2. Ο κύκλος της ουρίας. είναι τοξική για το κύτταρο, ακόμα και σε σχετικά μικρές συγκεντρώσεις, πρέπει να μετατραπεί σε άλλες ενώσεις. Η τελική αποτοξίνωση της αμμωνίας, στα σπονδυλωτά της ξηράς, γίνεται με το σχηματισμό της ουρίας.

Η ουρία έχει όλες τις απαραίτητες γι αυτό προϋποθέσεις: δεν έχει φορτίο, δεν είναι τοξική, διαχέεται εύκολα μέσω των βιολογικών μεμβρανών και για το λόγο αυτό αποβάλλεται εύκολα από τους νεφρούς. Η ουρία σχηματίζεται στο ήπαρ μέσω ενός μεταβολικού δρόμου, που ονομάζεται κύκλος της ουρίας (σχήμα 11.2) και γίνεται εν μέρει στα μιτοχόνδρια και εν μέρει στο κυτταρόπλασμα.

Σχήμα 11.2. Ο κύκλος της ουρίας.

 

 
11.5. Τύχη του ανθρακικού σκελετού των αμινοξέων

Μέχρις εδώ παρουσιάσαμε τη σειρά των αντιδράσεων οι οποίες απομακρύνουν την αμινομάδα των αμινοξέων και τη μετατρέπουν σε ουρία. Θα εξετάσουμε τώρα τι γίνονται οι ανθρακικοί σκελετοί που απομένουν. Η στρατηγική της αποικοδόμησης των αμινοξέων είναι να

Σχήμα 11.3. Διαγραμματική απεικόνιση της μεταβολικής πορείας των ανθρακικών σκελετών των αμινοξέων. Τα γλυκογενετικά αμινοξέα βρίσκονται σε κόκκινα πλαίσια.Το ένζυμο που καταλύει την αντίδραση αυτή ονομάζεται αφυδρογονάση του γλουταμινικού οξέος και βρίσκεται σε εξαιρετικά υψηλές συγκεντρώσεις στα μιτοχόνδρια των ηπατικών κυττάρων. Το ένζυμο αυτό ρυθμίζεται αλλοστερικά από το ΑΤΡ και το ADP. Συγκεκριμένα, το ΑΤΡ αναστέλλει, ενώ το ADP ενεργοποιεί τη δράση του ενζύμου. Με τον τρόπο αυτό επιτυγχάνεται επιτάχυνση της οξείδωσης των αμινοξέων, όταν στο κύτταρο υπάρχει έλλειψη ΑΤΡ, και αναστολή, όταν υπάρχει περίσσεια ΑΤΡ.
Σχήμα 11.3. Διαγραμματική απεικόνιση της μεταβολικής πορείας των ανθρκικών σκελετών των αμινοξέων. Τα γλυκογενετικά αμινοξέα βρίσκονται σε κόκκινα πλαίσια.
11.4. Σχηματισμός της ουρίας

Κατά το μεταβολισμό των αμινοξέων παράγεται αμμωνία ΝΗ3 ή NH4+. Επειδή η αμμωνία

σχηματιστούν τα κυριότερα μεταβολικά ενδιάμεσα που μπορούν να μετατραπούν σε γλυκόζη ή να οξειδωθούν στον κύκλο του κιτρικού οξέος.

Στην πραγματικότητα οι ανθρακικοί σκελετοί από τα είκοσι αμινοξέα διοχετεύονται μόνο σε επτά ενδιάμεσα μεταβολικά προϊόντα, τα πέντε από τα οποία αποτελούν ταυτόχρονα και ενδιάμεσους μεταβολίτες του κύκλου του κιτρικού οξέος (σχήμα

 

11.3). Με τον τρόπο αυτό τα δέκα οκτώ από το σύνολο των βασικών είκοσι αμινοξέων (εξαιρούνται η λευκίνη και η λυσίνη) μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την καθαρή σύνθεση γλυκόζης και για το λόγο αυτό ονομάζονται γλυκογενετικά ή γλυκοπλαστικά αμινοξέα.

Η γλυκονεογένεση από αμινοξέα παίζει μεγάλο ρόλο στο μεταβολισμό κατά τη διατροφή με τροφές πλούσιες σε πρωτεΐνες, καθώς και σε καταστάσεις ασιτίας.

Περίληψη
Ο μεταβολισμός των πρωτεϊνών αρχίζει με την υδρόλυση του πρωτεϊνικού μορίου που γίνεται με τη δράση των πρωτεολυτικών ενζύμων και οδηγεί στο σχηματισμό των αμινοξέων. Τα αμινοξέα που απελευθερώνονται σε ποσότητες μεγαλύτερες από αυτές που απαιτούνται για τη σύνθεση των πρωτεϊνών και άλλων σημαντικών βιομορίων του οργανισμού, επειδή δεν είναι δυνατό να αποθηκευτούν, χρησιμοποιούνται ως μεταβολικό καύσιμο.
Η κυριότερη αντίδραση κατά την αποικοδόμηση όλων των αμινοξέων είναι η τρανσαμίνωση. Με τον τρόπο αυτό η αμινομάδα μεταφέρεται στο α-κετογλουταρικό οξύ και σχηματίζεται γλουταμινικό οξύ, το οποίο μετατρέπεται και πάλι σε α-κετογλουταρικό οξύ, απελευθερώνοντας αμμωνία με την αντίδραση της οξειδωτικής απαμίνωσης. Τελική μορφή απέκκρισης της ΝΗ3 είναι η ουρία, η οποία σχηματίζεται στο ήπαρ μέσω αντιδράσεων του κύκλου της ουρίας.
Ενώ το άζωτο των αμινοξέων αποβάλλεται ως ουρία, ο ανθρακικός σκελετός διασπάται περαιτέρω με διαφορετικούς τρόπους. Οι ανθρακικοί σκελετοί αρκετών αμινοξέων διοχετεύονται σε ενδιάμεσα μεταβολικά προϊόντα, από τα οποία είναι δυνατό να συντεθεί γλυκόζη (γλυκοπλαστικά αμινοξέα).
Ερωτήσεις - ασκήσεις - προβλήματα
  1. Συμπληρώστε τα κενά στον παρακάτω πίνακα:
πρωτεολυτικά ένζυμα εντοπισμός βιολογική λειτουργία
πεπτικά ένζυμα γαστρεντερικός σωλήνας
αίμα πήξη αίματος
ενδοκυτταρικές πρωτεάσες εν μέρει γνωστή
  1. Τι είναι τα ζυμογόνα και ποια η βιολογική τους σημασία; Αναφέρετε ένα ανάλογο παράδειγμα μίας ορμόνης.
  2. Η κυστεαμίνη αποτελεί βασικό δομικό συστατικό του συνενζύμου Α. Με ποιο τρόπο σχηματίζει το κύτταρο την ουσία αυτή;
  3. Συμπληρώστε τις ομάδες που λείπουν (πλαίσια) στις ενώσεις που συμμετέχουν στην παρακάτω αντίδραση τρανσαμίνωσης.
Εικόνα
  1. Με ποιο τρόπο ρυθμίζεται η δραστικότητα του ενζύμου αφυδρογονάση του γλουταμινικού οξέος; Ποια η φυσιολογική σημασία της ρύθμισης αυτής;
  2. Έχουν διαγνωστεί ανωμαλίες κατά τις οποίες υπάρχει μερική ανεπάρκεια ενζύμων του κύκλου της ουρίας. Στις καταστάσεις αυτές το επίπεδο των ιόντων NH4+ είναι υψηλό (υπεραμμωνιαιμία). Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την πρόκληση διανοητικής καθυστέρησης, λήθαργου και εμετών. Τι διαιτολόγιο θα προτείνατε στα άτομα που φέρουν τις μεταβολικές αυτές ανωμαλίες;
  1. Με ποιο τρόπο ο οργανισμός μας καλύπτει τις ανάγκες του εγκεφάλου σε γλυκόζη, όταν σε μία περίοδο δίαιτας μερικών ημερών το διαιτολόγιο μας είναι πλούσιο σε πρωτεΐνες και φτωχό σε υδατάνθρακες και λίπη;
  2. Σχολιάστε την άποψη ότι μπορούμε να τρώμε καθημερινά όση ποσότητα πρωτεϊνών θέλουμε, αρκεί να στερούμαστε τα λίπη και τους υδατάνθρακες, και όμως να μην παχαίνουμε.
  1. Ο παρακάτω πίνακας δείχνει τις ημερήσιες ανάγκες σε πρωτεΐνες ανά Kg βάρους σώματος σε συνάρτηση με την ηλικία. Πώς σχολιάζετε τις διαφορές που παρατηρούνται.
Ηλικία (έτη) Πρωτεΐνες (gr/Kg βάρους)
0-0.5 2.19
0.5-1 1.67
1-6 1.21
7-14 0.99
15-18 0.9
19 και άνω 0,88
Ας ερευνήσουμε
  1. Σε πολλά αναψυκτικά τύπου "light" αναφέρεται η σύσταση ότι δεν πρέπει να καταναλώνονται από άτομα που πάσχουν από φαινυλκετονουρία. Η νόσος αυτή οφείλεται στην έλλειψη ενός ενζύμου που συμμετέχει στον καταβολισμό της φαινυλαλανίνης. Ανατρέχοντας στη σχετική βιβλιογραφία, αναζητήστε περισσότερες πληροφορίες για τη μεταβολική αυτή διαταραχή.
  2. Στο σχήμα 11.3 παρουσιάζονται τα αμινοξέα των οποίων οι ανθρακικοί σκελετοί οδηγούν στη σύνθεση γλυκόζης (γλυκογενετικά) και εκείνα που οδηγούν στη σύνθεση κετονοσωμάτων (κετογενετικά). Με τη βοήθεια σχετικής βιβλιογραφίας συλλέξτε περισσότερα στοιχεία για το τι είναι τα κετονοσώματα και ποια είναι η σημασία τους.