Βιολογία - Βιβλίο Μαθητή
Κεφάλαιο 1: Το γενετικό υλικό Επιστροφή στην αρχική σελίδα του μαθήματος
Εικόνα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Θετικής κατεύθυνσης
Γ' τάξης Γενικού Λυκείου

ΟΜΑΔΑ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ
Δρ Βασιλική Αλεπόρου-Μαρίνου, Βιολόγος, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Τμήμα Βιολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Δρ Αλέξανδρος Αργυροκαστρίτης, Βιολόγος, εκτ. Επίκουρος Καθηγητής, Τμήμα Βιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης.
Δρ Αικατερίνη Κομητοπούλου, Βιολόγος, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Τμήμα Βιολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Δρ Περικλής Πιαλόγλου, Βιολόγος, Πειραματικό Γυμνάσιο Αγίων Αναργύρων.
Βασιλική Σγουρίτσα, Βιολόγος, Λύκειο Αγίας Τριάδας Αργολίδας.

 

ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ
Δρ Βασιλική Περάκη, Βιολόγος, Σύμβουλος Π.Ι.

 

ΟΜΑΔΑ ΚΡΙΣΗΣ
Δρ Βασίλειος Γαλανόπουλος, Βιολόγος, Επίκουρος Καθηγητής, Τμήμα Βιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης.
Δρ Αντώνης Καστορίνης, Βιολόγος, Διευθυντής, 1ο Γυμνάσιο Κηφισιάς.
Αναστασία Καμπούρη, Βιολόγος, Γυμνάσιο Νέας Χαλκηδόνας.

 

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ
Αλυσίδες DNA (TSI, ΑΠΕΙΡΟΝ ΕΠΕ)

 

ΣΧΕΔΙΑ ΠΡΩΤΟΣΕΛΙΔΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ 2 (σελ. 25), 4 (σελ. 55) και ΕΝΘΕΤΟΥ (σελ. 173).
Λία Γαλάνη

 

ΠΗΓΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ
ΑΠΕΙΡΟΝ ΕΠΕ Diplococcus pneumoniae σελ. 11, Ιός της γρίπης σελ. 45, Καθαρισμός μονοκλωνικών αντισωμάτων σελ.115,

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΥΤΤΑΡΟΓΕΝΕΤΙΚΗΣ, ΜΑΙΕΥΤΗΡΙΟ ΜΗΤΕΡΑ. Καρυότυπος ατόμου που πάσχει από σύνδρομο Klinefelter σελ. 96 και καρυότυπος ατόμου που πάσχει από σύνδρομο Turner σελ. 96.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Η Βιολογία όπως όλες οι θετικές επιστήμες χρησιμοποιεί την επιστημονική μέθοδο

  • Η τύχη ευνοεί τον προετοιμασμένο νου
  • Η Βιολογία στον 21ο αιώνα

1. Το γενετικό υλικό

  • To DNA είνοι το γενετικό υλικό
  • To DNA αποτελείται από νουκλεοτίδια, που ενώνονται με φωσφοδιεσιερικό δεσμό
  • Η ανακάλυψη της διπλής έλικας του DΝΑ είναι η μεγαλύτερη βιολογική ανακάλυψη του 20ού αιώνα
  • Το γενετικό υλικά ελέγχει όλες τις λειτουργίες του κυττάρου
  • Το γενετικό υλικό των προκαρυωτικών κυττάρων είναι ένα κυκλικό μόριο DNA
  • Το γενετικό υλικό των ευκαρυωτικών οργανισμών έχει πολύπλοκη οργάνωση
  • Παρατήρηση των χρωμοσωμάτων του ανθρώπου-Καρυότυπος
  • Τα μιτοχόνδρια και οι χλωροπλάσιες έχουν το δικό τους γενετικό υλικό
  • Οι ιοί έχουν γενετικό υλικό DΝΑ ή RNA
  • Περίληψη
  • Ερωτήσεις

2. Αντιγραφή, έκφραση και ρύθμιση της γενετικής πληροφορίας

  • Αντιγραφή του DΝΑ

  • To DNA αυτοδιπλασιάζεται
  • Στην αντιγραφή του DΝΑ συνεργάζονται πολλά ένζυμα
  • Έκφραση της γενετικής πληροφορίας

  • Η ροή της γενετικής πληροφορίας
  • Μεταγραφή του DNA

  • Ο γενετικός ΚΏΔΙΚΑΣ είναι Η αντιστοίχιση τριπλειών βάσεων σε αμινοξέα
  • Μετάφραση

  • Περίληψη
  • Ερωτήοεις
  • Γονιδιακή ρύθμιση: ο έλεγχος της γονιδιακής έκφρασης...

  • Η έκφραση των γονιδίων ρυθμίζεται με διάφορους μηχανισμούς
  • Η γονιδιακή ρύθμιση στους προκαρυωτικούς οργανισμούς
  • Η γονιδιακή ρύθμιση στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς
  • Περίληψη
  • Ερωτήσεις

3. Ιοί

  • Δομή των ιών
  • Κύκλος ζωής των βακτηριοφάγων
  • Ιοί ζώων
  • Ιοί φυτών και ιοειδή
  • Περίληψη
  • Ερωτήσεις

4. Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA

  • Μία γονιδιωματική Βιβλιοθήκη περιέχει όλο το γονιδίωμα ενός οργανισμού
  • Κλωνοποίηοη του mRNA: Κατασκευή cDNA Βιβλιοθήκης
  • Η υβριδοποίηση των νουκλεϊκών οξέων χρησιμοποιείται για την ανίχνευση κλώνων γονιδιωματικής ή cDNA βιβλιοθήκης
  • Η αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης PCR επιτρέπει τον επιλεκτικό πολλαπλασιασμό αλληλουχιών DNA
  • Περίληψη
  • Ερωτήσεις

5. Μενδελική κληρονομικότητα

  • Ο πρώτος νόμος περιγράφει τον τρόπο κληρονόμησης ενός γονιδίου- Νόμος διαχωρισμού των αλληλόμορφων γονιδίων
  • Νόμοι του Mendel και μείωση
  • Ο δεύτερος νόμος του Mendel περιγράφει τον τρόπο κληρονόμηοης δύο γονιδίων-Νόμος της ανεξάρτητης μεταβίβασης των γονιδίων
  • Όταν η γονιδιακή έκφραση τροποποιεί τις αναλογίες που προκύπτουν από τους vόμους του Mendel

  • Ατελώς επικρατη και συνεπικρατή γονίδια
  • Θνησιγόνα αλληλόμορφα
  • Πολλαπλά αλληλόμορφα
  • Στον άνθρωπο εφαρμόζεται η Μενδελική κληρονομικότητα....

  • Το γενεαλογικά δένδρα αποτελούν σημαντικό εργαλείο νια τη μελέτη της κληρονομικας στον άνθρωπο
  • Αυτοσωμική επικρατής κληρονομικότητα
  • Αυτοσωμική υπολειπόμενη κληρονομικότητα
  • Φυλοσύνδετη υπολειπόμενη κληρονομικότητα
  • Περίληψη
  • Ερωτήσεις

6. Μεταλλάξεις

  • Η μελέτη της δρεπανοκυτταρικής αναιμίας αποτελεί σταθμό στην κατανόηση των μηχανισμών δημιουργίας των μεταλλάξεων
  • Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τύποι γονιδιακών μεταλλάξεων
  • Οι μεταλλάξεις δεν είναι πάντοτε βλαβερές
  • Ποιοι παράγοντες προκαλούν μεταλλάξεις
  • Μεγάλος: αριθμός ασθενειών στον άνθρωπο είναι αποτέλεσμα μεταλλάξεων

  • Γενετικές διαταραχές στις αιμοσφαιρίνες του ανθρώπου
  • Μεταλλάξεις σε γονίδια που κωδικοποιούν ένζυμο δημιουργούν
    τις διαταραχές του μεταβολισμού
  • Χρωμοσωμικές ανωμαλίες

  • Οι αριθμητικές χρωμοσωμικές ανωμαλίες είναι αποτέλεσμα Παθών στη μειωτική διαίρεση
  • Οι δομικές χρωματοσωμικές ανωμαλίες αλλάζουν τη μορφολογία των χρωμασωμάτων
  • Τα επτιεύγματα της έρευνας στη Γενετική συνεισφέρουν στην ανάπτυξη μεθόδων για τη διάγνωση των γενετικών ασθενειών.
  • Η γενετική καθοδήγηση μειώνει ΤΙΣ πιθανότητες απόκτησης απαγόνων με γενετικές ανωμαλίες
  • Με τον προγεννητικό έλεγχο μπορούν να εντοπιστούν γενετικές ανωμαλίες στα έμβρυα
  • Ο καρκίνος προκαλείται από μεταλλάξεις γονιδίων που ελέγχουν τον κυτταρικό πολλαπλασιασμό
  • Περίληψη
  • Ερωτήσεις

7. Αρχες και μεθοδολογία της Βιοτεχνολογίας

  • Η Βιοτεχνολογία προσφέρει τη δυνατότητα χρησιμοποίησης των ζωντανών ορνανισμών για την παραγωγή χρήσιμων προϊόντων
  • Οι μικροβιακές καλλιέργειες αποτελούν ένα σημαντικό εργαλείο για τη Βιοτεχνολογία
  • Οι μικροοργανισμοί μπορούν να αναπτυχθούν στο εργαστήριο και σε Βιομηχανική κλίμακα
  • Οι μικροοργανισμοί μπορούν να καλλιεργηθούν με διαφορετικούς τρόπους
  • Η παραλαβή των προϊόντων ζύμωσης απαιτεί τη χρησιμοποίηση σειράς τεχνικών καθαρισμού
  • Η παραγωγή της πενικιλίνης αποτελεί σημαντικό σταθμό στην πορεία της Βιοτεχνολονίας
  • Περίληψη
  • Ερωτήσεις

8. Εφαρμογές της Bιοτεχνολογίας στην Ιατρική

  • Πλήθος φαρμακευτικών πρωτεϊνών συντίθενται από Βακτήρια με μεθόδους Γενετικής Μηχανικής
  • Μονοκλωνικά αντισώματα
  • Εμβόλια
  • Αντιβιοτικά
  • Γονιδιακή θεραπεία
  • Το πρόγραμμα του ανθρώπινου γονιδιώματος
  • Περίληψη
  • Ερωτήσεις

9. Εφαρμογές της Βιοτεχνολογίας στη γεωργία και την κτηνοτροφία

  • Οι ελεγχόμενες διασταυρώσεις οδηγούν στην τροποποίηση της γενετικής σύστασης των οργανισμών
  • Η δημιουργία διαγονιδιακών οργανισμών ανοίγει νέους δρόμους στην αύξηση της φυσίκης και ζωικής παραγωγής

  • To Agrobacterium μπορεί να μεταφέρει γονίδια στα φυτά
  • Η Βιοτεχνολογία βοηθάει στον τομέα της καταπολέμησης παρασίτων και εντόμων
  • Η τροποποίηση του γενετικού υλικού των ζώων είναι δυνατή με διάφορες τεχνικές
  • Στο γάλα των διαγονιδιακών ζώων μπορούν να εκκρίνονται φαρμακευτικές πρωτείνες
  • Και ξαφνικά όλοι μιλάνε για κλωνοποίηοη
  • Περίληψη
  • Ερωτήσεις

10. Εφαρμογές της Βιοτεχνολογίαςστη βιομηχανία

  • Η βιομάζα είναι ένα από τα προϊόντα των μικροβιακών ζυμώσεων
  • Ζύμες (ζυμομύκητες)
  • Η αλκοολική ζύμωση είναι μία αντίδραση που χρησιμοποιείται για την παραγωγή κρασιού και μπίρας
  • Τα γαλακτοκομικά προϊόντα είναι προϊόντα ζυμώσεων
  • Άλλο προϊόντα μικροβιακών ζυμώσεων
  • Βιομεταλλουργία
  • Περίληψη
  • Ερωτήσεις

11. Εφαρμογές της Βιοτεχνολογίαςστην προσταοία του περιβάλλοντος

  • Επεξεργασία λυμάτων και αποβλήτων
  • Αερόβια διάσπαση
  • Αναερόβια διάσπαση
  • Βιοτεχνολογικοί τρόποι για τη διάσπαση των πετρελαιοκηλίδων
  • Περίληψη
  • Ερωτήσει

12. Βιοηθική

  • Επηρεάζουν οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί την υγεία του ανθρώπου;
  • Για την απελευθέρωση γενετικά τροποποιημένων ορνανισμών πρέπει να λαμβάνεται υπόψη και η ισορροπία στο περιβάλλον
  • Τα ζώα είναι ένα απλό επιστημονικά εργαλείο στα χέρια των ερευνητών;
  • Μπορεί η ανακάλυψη ενός γονιδίου να αποτελέσει πνευματική ιδιοκτησία;
  • Ηθικές και κοινωνικές προεκτάσεις από την ανάπτυξη της Βιοτεχνολογία
  • Ερωτήσεις

Τεχνικές που χρησιμοποιούνε στη Βιολογία

Γλωσσάρι

Βιβλιογραφία

Για το μαθητή

Ο 21ος αιώνος μας βρίσκει αντιμέτωπους με ποικίλα και σύνθετα προβλήματα. Η ανάπτυξη των Βιολογικών Επιστημών μπορεί να συμβάλλει στη λύση πολλών από αυτά. Η ραγδαία αύξηση του ανθρώπινου πληθυσμού και η επακόλουθη υπερκατανάλωση αγαθών οδηγούν σε εξάντληση των φυσικών πηγών ενέργειας και σε ταχεία καταστροφή οικοσυστημάτων όπως οι ωκεανοί, οι λίμνες, οι υγρότοποι, τα δάση και οι κοραλλιογενείς ύφαλοι. Πρέπει λοιπόν να ασχοληθούμε με τα θέματα της κακής διατροφής, της δραστικής μείωσης των φυσικών αποθεμάτων, της ρύπανσης του περιβάλλοντος, της μείωσης της βιοποικιλότητας με την εξαφάνιση των απειλουμένων ειδών. Πρέπει επίσης να αντιμετωπίσουμε με αποτελεσματικό τρόπο ασθένειες όπως το AIDS, ο καρκίνος και τα καρδιακά νοσήματα. Η λύση αυτών των προβλημάτων θα απαιτήσει τις συνδυασμένες προσπάθειες των βιολόγων και άλλων επιστημόνων, πολιτικών και κυρίως βιολογικά πληροφορημένων και ευαισθητοποιημένων πολιτών. Η βαθιά γνώση των βιολογικών θεμάτων είναι ζωτικό εργαλείο για την κατανόηση και tην αντιμετώπιση των πιεστικών προβλημάτων με τα οποία ερχόμαστε καθημερινά αντιμέτωποι. Η Βιολογία, η επιστήμη της ζωής, μας βοηθά να κατανοήσουμε τους εαυτούς μας και τον πλανήτη μας.

Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, οι ερευνητικές μελέτες στο πεδίο της Βιολογίας, έχουν συσσωρεύσει εκπληκτικό αριθμό γνώσεων για το ανθρώπινο είδος και για τα εκατομμύρια των οργανισμών με τους οποίους μοιραζόμαστε τον πλανήτη μας. Οι εφαρμογές της βασικής έρευνας μας εφοδιάζουν με την τεχνολογία που είναι απαραίτητη για τις μεταμοσχεύσεις οργάνων, το χειρισμό και την τροποποίηση γονιδίων, τον έλεγχο των γενετικών ασθενειών, την αύξηση της παραγωγής και τη βελτίωση της ποιότητας της τροφής μας. Η έρευνα στο πεδίο της Μοριακής Βιολογίας και Γενετικής μας έχει οδηγήσει σε καινούριους σχεδιασμούς για τη θεραπεία γενετικών ασθενειών και, αναπόφευκτα, στη γέννηση μιας νέας επιστήμης, της γονιδιακής θεραπείας. Νέες ανακαλύψεις στη Βιολογία έχουν βελτιώσει την ποιότητα ζωής πολλών συνανθρώπων μας.

Το βιβλίο αυτό ελπίζουμε ότι θα βοηθήσει το μαθητή στην εξερεύνηση της σύγχρονης Βιολογίας για να γίνει ένας βιολογικά πληροφορημένος και ευαισθητοποιημένος για θέματα που σχετίζονται με τη Βιολογία πολίτης ανεξάρτητα από τη σταδιοδρομία που θα αποφασίσει να ακολουθήσει.

Το βιβλίο αποτελείται από δώδεκα κεφάλαια. Στα κεφάλαια 1 έως 6 αναλύονται η δομή και οι βασικές λειτουργίες του γενετικού υλικού στο μοριακό επίπεδο, καθώς και οι βλάβες που δημιουργούν προβλήματα στη λειτουργία του και οδηγούν σε ασθένειες. Επίσης αναπτύσσεται η μεθοδολογία του ανασυνδυασμένου DNA, που αποτέλεσε την προϋπόθεση για την ανάπτυξη της Βιοτεχνολογίας. Στα κεφάλαια 7 έως 11 παρουσιάζονται οι βασικές αρχές της Βιοτεχνολογίας, καθώς και οι εφαρμογές της στην Ιατρική, τη γεωργία και την κτηνοτροφία, τη βιομηχανία και την προστασία του περιβάλλοντος. Στο τελευταίο κεφάλαιο διατυπώνονται προβληματισμοί που αφορούν τις εφαρμογές της Βιοτεχνολογίας και γενικότερα τη χρήση τεχνολογιών.

Τα κείμενα συνοδεύονται από εικόνες, πίνακες και διαγράμματα που έχουν σκοπό να βοηθήσουν στην καλύτερη κατανόηση τους. Οι ερωτήσεις στο τέλος κάθε κεφαλαίου, δίνουν την ευκαιρία ελέγχου της κατανόησης της ύλης. Σε κάθε κεφάλαιο υπάρχουν μία σειρά από πρόσθετες πληροφορίες, οι οποίες βρίσκονται σε έγχρωμο πλαίσιο και δεν αποτελούν εξεταστέα ύλη. Στα παραθέματα περιέχονται πρόσθετες πληροφορίες σχετικές με τα θέματα που πραγματεύεται το αντίστοιχο κεφάλαιο.

Στο Ταξίδι στο χρόνο γίνεται ιστορική ανασκόπηση των επιτευγμάτων της Βιολογίας. Στη Μοριακή Βιολογία ή Βιοτεχνολογία με αριθμούς δίδονται πληροφορίες που βοηθούν στην κατανόηση μεγεθών σε μοριακό και κυτταρικό επίπεδο. Στο Σκεφθείτε διατυπώνονται ερωτήσεις εφαρμογής με σκοπό την κατανόηση της ύλης που καλύπτει το αντίστοιχο κεφάλαιο. Στο τέλος του βιβλίου υπάρχει Ενθετο, στο οποίο περιγράφονται μερικές από τις βασικές μεθόδους που χρησιμοποιούνται στη Μοριακή Βιολογία.

Θέλουμε να ευχαριστήσουμε την κα I. Πολλάτου, Βιολόγο της Διεύθυνσης Εγκληματολογικών Ερευνών της ΕΛ.ΑΣ. για πληροφορίες σχετικά με τις εφαρμογές της μεθόδου των αποτυπωμάτων DNA και την κα Α. Αουτράδη-Αναγνώστου, Ιατρό, Διευθύντρια του Κέντρου Μεσογειακής Αναιμίας για πληροφορίες σχετικά με τη διάγνωση της μεσογειακής αναιμίας.

Ιούνιος 1999
Οι συγγραφείς

 

Το βιβλίο
με μία ματιά

Ένθετα
Δίνουν πρόσθετες ενδιαφέρουσες πληροφορίες σε θέματα σχετικά με την ύλη.


Εικόνες. Βοηθούν στην κατανόηση του κειμένου.


Ταξίδι στο χρόνο
Αναφέρονται ημερομηνίες σταθμοί για την εξέλιξη της επιστήμης της Βιολογίας.

Εικόνα

Εικόνα



Ένθετα
Δίνουν πρόσθετες ενδιαφέρουσες πληροφορίες σε θέματα σχετικά με την ύλη.













Π ε ρ ί λ η ψ η
Συνοψίζει το κάθε κεφάλαιο.

Εικόνα








Ερωτήσεις
Διαφόρων τύπων ερωτήσεις που βοηθούν στην κατανόηση της ύλης.








Εργασίες - Δραστηριότητες
Προτείνουν θέματα για ατομικές ή ομαδικές εργασίες και δραστηριότητες.













Εικόνες. Σχήματα και εικόνες βοηθούν στην κατανόηση του κειμένου.

Εικόνα

Η Βιοτεχνολογία με αριθμούς
Για μια εξοικείωση με τις «διαστάσεις» στη Βιολογία.

Εικόνα

Η Βιολογία όπως όλες
οι θετικές επιστήμες χρησιμοποιεί
την επιστημονική μέθοδο

Το βιβλίο αυτό αναφέρεται στην επιστήμη της Βιολογίας. Η Βιολογία μελετά τις ιδιότητες των έμβιων όντων και τις αλληλεπιδράσεις τους με το περιβάλλον. Η επιστήμη, γενικότερα, είναι ένας τρόπος σκέψης και μια μέθοδος συστηματικής εξερεύνησης του κόσμου που μας περιβάλλει. Ο επιστημονικός τρόπος σκέψης είναι δημιουργικός και δυναμικός, αλλάζει με την πάροδο του χρόνου και επηρεάζεται από τα κοινωνικά και ιστορικά δεδομένα κάθε εποχής. Οι παρατηρήσεις που γίνονται, το σύνολο των ερωτήσεων που τίθενται και ο σχεδιασμός των πειραμάτων εξαρτώνται και από τη δημιουργικότητα του επιστήμονα. Η επιστημονική μέθοδος περιλαμβάνει μια σειρά ιεραρχημένων βημάτων και είναι ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται από όλους τους επιστήμονες.

Οι ερευνητές χρησιμοποιώντας την επιστημονική μέθοδο κάνουν προσεκτικές παρατηρήσεις, προσδιορίζουν το πρόβλημα και διατυπώνουν το ερώτημα, αναπτύσσουν υποθέσεις που μπορούν να ελεγχθούν ύστερα από τη συλλογή των δεδομένων, και σχεδιάζουν τα κατάλληλα πειράματα, για να πραγματοποιήσουν αυτό τον έλεγχο. Μελετούν και ερμηνεύουν τα αποτελέσματα που προκύπτουν, ακόμη και αν αυτά δεν υποστηρίζουν την αρχική υπόθεση, επειδή μπορεί να είναι αξιόλογα και να τους οδηγήσουν σε νέες υποθέσεις. Αν τα αποτελέσματα υποστηρίζουν την αρχική υπόθεση, χρησιμοποιούνται για τη γενίκευση παρόμοιων περιπτώσεων και οδηγούν στη διατύπωση αρχικά θεωρίας και στη συνέχεια νόμου. Συνοπτικά τα βήματα που ακολουθούνται για να διατυπωθεί ένας νόμος στη Βιολογία είναι τα εξής:

  • Παρατήρηση με βάση την προϋπάρχουσα γνώση και εμπειρία.
  • Προσδιορισμός του εκάστοτε προβλήματος και διατύπωση συγκεκριμένου ερωτήματος.
  • Συλλογή και αξιολόγηση των προϋπαρχόντων επιστημονικών δεδομένων που προσεγγίζουν το ερώτημα.
  • Διατύπωση συγκεκριμένης υπόθεσης.
  • Πειραματισμός για τον έλεγχο αυτής της υπόθεσης.
  • Ανάλυση των δεδομένων.
  • Ερμηνεία των αποτελεσμάτων.
  • Διατύπωση θεωρίας και υποβολή της στην επιστημονική κοινότητα για περαιτέρω έλεγχο, κριτική και επιβεβαίωση.
  • Διατύπωση συγκεκριμένου νόμου.

Η τύχη ευνοεί τον προετοιμασμένο νου

Οι σημαντικές ανακαλύψεις γίνονται συνήθως από εκείνους που παρατηρούν με κριτικό μάτι τη φύση. Ορισμένες φορές, ευκαιρίες και τύχη παίζουν ρόλο στην αναγνώριση και τον προσδιορισμό ενός προβλήματος. Το 1928 ο Βρετανός βακτηριολόγος Alexander Fleming παρατήρησε ότι μια από τις καλλιέργειες βακτηρίων που μελετούσε είχε μολυνθεί με έναν μπλε μύκητα. Ήταν έτοιμος να την πετάξει, όταν παρατήρησε ότι γύρω από το μύκητα υπήρχε μια περιοχή στην οποία δεν αναπτύσσονταν καλά τα βακτήρια. Τα βακτήρια που μελετούσε ήταν ένα είδος σταφυλόκοκκου, που προκαλεί δερματικές παθήσεις στον άνθρωπο. Οτιδήποτε μπορούσε να περιορίσει την ανάπτυξη των βακτηρίων παρουσίαζε μεγάλο ενδιαφέρον! 0 Alexander Fleming απομόνωσε το μύκητα, που ανήκε σε ένα είδος του γένους Peniciilium.

Εικόνα

και για χα ζώα. Η ουσία αυτή ήταν η πενικιλίνη, το πρώτο αντιβιοτικό. Είναι πιθανό παρόμοιες μολύνσεις να είχαν εμφανιστεί, πριν παρατηρηθούν από τον Alexander Fleming, και σε καλλιέργειες βακτηρίων άλλων ερευνητών, οι οποίοι όμως δεν μπόρεσαν να αξιολογήσουν τη σημασία τους και απλώς πέταξαν τις μολυσμένες καλλιέργειες. Ο Alexander Fleming επωφελήθηκε από την τύχη, αλλά και το μυαλό του ήταν προετοιμασμένο να κάνει παρατηρήσεις και να εξάγει συμπεράσματα. Απέμεινε εν τούτοις σε άλλους επιστήμονες να αναπτύξουν τις πρακτικές εφαρμογές της ανακάλυψής του. Μολονότι ο Alexander Fleming αναγνώρισε το πιθανό πρακτικό πλεονέκτημα του Penicillium και της ουσίας που παρήγαγε, δεν το προώθησε δυναμικά, και πέρασαν περισσότερα από δέκα χρόνια μέχρι να τεθεί το αντιβιοτικό πενικιλίνη σε ευρεία κυκλοφορία.

Η Βιολογία στον 21ο αιώνα

Η πρόοδος της επιστημονικής γνώσης επιτρέπει να έχουμε σήμερα μια ιδιαίτερα καθαρή εικόνα σε ό,τι αφορά τους μηχανισμούς που διέπουν τους ζωντανούς οργανισμούς. Πολλοί μηχανισμοί είναι κοινοί για τους μικροοργανισμούς, για τα φυτά και τα ζώα, ενώ άλλοι χαρακτηρίζουν επί μέρους ομάδες. Οι διάφοροι τομείς της Βιολογίας επιχειρούν τη λεπτομερή ανάλυση αυτών των μηχανισμών σε διάφορα επίπεδα, ξεκινώντας από το μοριακό επίπεδο ενός κυττάρου και προχωρώντας στον πλήρη χαρακτηρισμό ολόκληρου του οργανισμού. Για παράδειγμα, η Βιοχημεία ασχολείται με τα χημικά μόρια που αποτελούν το κύτταρο, ενώ η Βιολογία Κυττάρου με τα οργανίδια του κύτταρου. Οι διάφοροι τομείς της Βιολογίας «επικοινωνούν» μεταξύ τους με στόχο τη βαθύτερη ανάλυση των μηχανισμών της ζωής.
Με την ανάπτυξη της Μοριακής Βιολογίας, πριν από μισό περίπου αιώνα, γίνεται φανερό ότι το γενετικό υλικό, το DNA, αντιπροσωπεύει την «καρδιά του ζωντανού οργανισμού». Το 1953 μια ομάδα επιστημόνων η Rosalind Franklin, ο Maurice Wilkins, ο James Watson, ο Francis Crick και άλλοι, αρχίζουν να γράφουν με τα πειράματά τους τη σύγχρονη ιστορία της Βιολογίας, δημοσιεύοντας το μοντέλο της διπλής έλικας του DNA. Δύο δεκαετίες αργότερα η Βιολογία περνά σταδιακά από την αναλυτική φάση της στη συνθετική. Δεν περιγράφει απλώς τις διαδικασίες της ζωής, αλλά έχει τη δυνατότητα να παρεμβαίνει σ' αυτές. Έτσι ακολουθώντας το παράδειγμα της Φυσικής και της Χημείας, αρχίζει να συμμετέχει άμεσα στην παραγωγή κοινωνικών αγαθών. Το 1973 έκανε επίσημα την εμφάνισή της η τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA,προκαλώντας διάφορες θετικές και αρνητικές αντιδράσεις στην επιστημονική κοινότητα αλλά και στην κοινή γνώμη. Η τεχνολογία αυτή οδήγησε τη Βιοτεχνολογία σε

τέτοια ανάπτυξη, ώστε να θεωρείται ότι ο 21ος αιώνας θα είναι ο αιώνας της Βιοτεχνολογίας. Η ανάπτυξή της έχει ως αποτέλεσμα σημαντικές εξελίξεις στο χώρο της Βιολογίας με απρόβλεπτα ίσως αποτελέσματα. Οι κοινωνικές επιπτώσεις της μεθοδολογίας της συνεχίζουν να οδηγούν σε αφορισμούς, ενθουσιασμούς και γενικεύσεις, που κάθε άλλο παρά απεικονίζουν την πραγματικότητα. Εκείνο που πραγματικά συμβαίνει είναι ότι η βιολογική έρευνα μεταβάλλεται σε μια νέα δύναμη παραγωγής γνώσης και αγαθών, και ακόμα ότι μικραίνει ολοένα η χρονική απόσταση ανάμεσα στην επιστημονική ανακάλυψη και στη βιομηχανική εφαρμογή της.
Εδώ επιβάλλεται να αναφερθεί ότι θα ήταν αδύνατο η Βιολογία να φτάσει το σημερινό σημείο προόδου της, χωρίς βοήθεια από τις επιστήμες της Χημείας, της Φυσικής και των Μαθηματικών και χωρίς το πετυχημένο πάντρεμα τεχνολογίας και επιστήμης.

 

 

Η παρούσα έκδοση αφιερώνεται στους μαθητές και στους συναδέλφους εκπαιδευτικούς οι οποίοι, από το πρώτο έτος κυκλοφορίας του διδακτικού αυτού εγχειριδίου, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα μας και κατέθεσαν τις απορίες, τις απόψεις, τις επισημάνσεις και τις προτάσεις τους.

Ευχαριστούμε θερμά τους συναδέλφους Αντώνιο Καστορίνη, Κωνσταντίνο Παπα Κωνσταντίνου, Αθανάσιο Κρεμαστό και Δημήτριο Ραδίτσα για τις εύστοχες παρατηρήσεις τους.

Ιδιαίτερα ευχαριστούμε τους συναδέλφους Μαριάννα Γκούβρα, Αναστασία Καμπούρη και Ιωάννη-Ευάγγελο Μτιουρμπουχάκη για την πολύτιμη συνεργασία τους και την πολύπλευρη προσφορά τους, στην τελική διαμόρφωση της παρούσας έκδοσης.