Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου 565 -1815 (Γενικής Παιδείας) - Βιβλίο Μαθητή
5. Οικονομικές μεταβολές στη Δυτική Ευρώπη 7. Οι Σταυροφορίες Επιστροφή στην αρχική σελίδα του μαθήματος

6. Κοινωνία και εξουσία στη Δυτική Ευρώπη

α. Οι κοινωνικές τάξεις

Όπως προαναφέρθηκε, η ανώτερη αριστοκρατία προέρχεται από άμεσους υποτελείς του βασιλιά, τους ευγενείς της καρολίδειας εποχής. Από τον 11ο αιώνα επεκτείνεται το σύστημα της υποτέλειας και, εκτός από τους παλαιούς κληρονομικούς φεουδάρχες, δημιουργείται μια νέα κατηγορία κατώτερων υποτελών, την πλειονότητα των οποίων αποτελούσαν οι ιππότες. Οι ιππότες έφεραν βαριά και ακριβή πανοπλία.

Η εξέγερση του πληθυσμού της Λαόν κατά του επισκόπου (1115)

Κύριος των κατοίκων του Λαόν ήταν ο επίσκοπος... Ήταν ένας τυχοδιώκτης, ο οποίος έναντι ενός μεγάλου ποσού χρημάτων τους είχε παραχωρήσει γραπτές ελευθερίες. Λίγο αργότερα πλήρωσε στο βασιλιά Λουδοβίκο ΣΤ' 700 λίρες, για να του δώσει το δικαίωμα να ανακαλέσει το χάρτη (Charta Libertatum), που ο ίδιος ο βασιλιάς είχε εγκρίνει ένα χρόνο πριν. Επιπλέον, ζήτησε από τους κατοίκους να του πληρώσουν 700 λίρες! Εξαλλοι αυτοί οι τελευταίοι έκλεισαν τα μαγαζιά τους. "Δεν ήταν μόνο από θυμό...", διηγείται ένας καλόγερος αυτόπτης μάρτυρας, "αλλά συνωμοτούσαν με όρκο να σκοτώσουν τον επίσκοπο και τους συνενόχους του".
Ο επίσκοπος δεν έδινε σημασία στις προειδοποιήσεις: "Τι νομίζετε ότι μπορούν να κάνουν αυτοί με τις εξεγέρσεις τους; Αν ο Γιάννης, ο νέγρος υπηρέτης μου, αρπάξει από τη μύτη τον πιο επίφοβο από αυτούς... δεν θα ακουστεί κιχ...Τους υποχρέωσα να καταργήσουν την κοινότητά τους". Την επομένη. Μεγάλη Παρασκευή, ξαφνικά μια μεγάλη ταραχή ξεσπάει στην πόλη. Με φωνές "Κομμούνα! Κομμούνα!" (δηλ. Κοινότητα), ορδές οπλισμένων... ορμούν στο επισκοπικό μέγαρο... Στο τέλος ο επίσκοπος, βλέποντας ότι έχασε το παιγνίδι, φόρεσε τα ρούχα ενός υπηρέτη του, κατέφυγε στο υπόγειο και κρύφτηκε σ' ένα βαρέλι. Ομως, ένας από τους εξεγερμένους τον ανακάλυψε, τον έσυρε έξω, τραβώντας τον από τα μαλλιά, και τον κατακρεούργησαν

Από το έργο του χρονογράφου Guilbert de Nogent, στο: Β. Κρεμμυδάς - Φ. Πισπιρίγκου, Ο μεσαιωνικός κόσμος, Αθήνα 1985, 139

Η πολεμική τέχνη του ιππότη προϋπέθετε σκληρή εκπαίδευση από την παιδική του ηλικία. Στα 12 ή 14 χρόνια του ο ιππότης έπαιρνε το χρίσμα στο πλαίσιο ειδικής τελετής, με την οποία συνειδητοποιούσε ότι ως ιππότης δεν είχε μόνο δικαιώματα, αλλά και υποχρεώσεις, όπως το να υπερασπίζεται την πίστη και τη δικαιοσύνη, να βοηθά τους αδύναμους και τους καταπιεσμένους.

Οι ιππότες αποτελούσαν εξαρχής μία τάξη σχετικά ανοιχτή σε τολμηρούς τυχοδιώκτες, οι οποίοι ήταν εκπαιδευμένοι και συγκέντρωναν ορισμένες οικονομικές προϋποθέσεις. Έτσι οι πρωτότοκοι, που κληρονομούσαν την πατρική περιουσία, πύκνωναν τις τάξεις των ιπποτών, οι οποίοι περιφέρονταν αναζητώντας την τύχη τους ή συμμετείχαν στις χριστιανικές εκστρατείες, ενώ οι αποκλειόμενοι από την πατρική περιουσία γίνονταν δεκτοί στην Εκκλησία ή στις μονές.

Έντονη κινητικότητα παρατηρείται και στην αγροτική τάξη. Η θέση των αγροτών βελτιώνεται σημαντικά και πολλοί από αυτούς μεταπηδούν στην τάξη των ιπποτών. Μερικές φορές απελευθερώνονται ολόκληρες αγροτικές κοινότητες. Συνήθως όμως οι αγρότες αποκτούν την ελευθερία τους δραπετεύοντας στις πόλεις ή σε άλλες αγροτικές περιοχές, τις οποίες εποίκιζαν και εκχέρσωναν.

β. Οι κάτοικοι των πόλεων

Οι ομάδες που ασχολούνται με το εμπόριο και τη βιοτεχνία αποκτούν στη διάρκεια του 11ου αι. ελευθερίες και προνόμια και συνήθως συμμαχούν με τα κατώτερα στρώματα της αριστοκρατίας εναντίον των ισχυρών φεουδαρχών. Έτσι στα τέλη του 12ου αιώνα εμφανίζεται μία νέα κοινωνία, των αστών με διαφορετική δομή, που αντιπαρατίθεται, με τη δραστηριότητά της και την κοινωνική και πολιτική οργάνωσή της, στην κοινωνική διάρθρωση της φεουδαρχικής υπαίθρου.

γ. Η σύγκρουση Εκκλησίας και Κράτους

Η πάλη μεταξύ της Εκκλησίας της Ρώμης και της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας του Γερμανικού Έθνους για την κυριαρχία του κόσμου συνδέεται στενά με τη μεταρρύθμιση της Καθολικής Εκκλησίας, που ανέλαβε ο πάπας Γρηγόριος Ζ' (1073-1085). Η μεταρρύθμιση αυτή απέβλεπε στην κατάργηση της σιμωνίας (εξαγορά αξιωμάτων), στην επιβολή της αγαμίας του κλήρου και, κυρίως, στην απαγόρευση της περιβολής, δηλαδή του διορισμού των επισκόπων από τον αυτοκράτορα. Η πρώτη φάση αυτού του αγώνα ονομάστηκε για το λόγο αυτό διαμάχη για την περιβολή. Η διαμάχη άρχισε το 1075 με μία παπική γνωμοδότηση (Dictatus Ραpae), που καθόριζε τις βασικές αρχές της παπικής κυριαρχίας.

Ο αυτοκράτορας Ερρίκος Δ' απάντησε με τη σύνοδο της Βορμς (1076), η οποία χαρακτήρισε τον πάπα ως ψευδομοναχό και αρπακτικό λύκο και τον καθαίρεσε. Ο πάπας με τη σειρά του αναθεμάτισε τον αυτοκράτορα, του αφαίρεσε κάθε εξουσία στη Γερμανία και την Ιταλία και απαγόρευε στους πιστούς να υπακούουν στις εντολές του. Οι περισσότεροι Γερμανοί ηγεμόνες εκμεταλλεύθηκαν τον αναθεματισμό, για να ενισχύσουν τη δύναμή τους εξέλεξαν δικό τους βασιλιά και προσκάλεσαν τον πάπα στη Γερμανία. Λέγεται ότι ο Ερρίκος αναγκάστηκε τότε να υποκύψει και να ταπεινωθεί μπροστά στον πάπα, στο φρούριο Κανόσσα (1077).

Η σύγκρουση συνεχίστηκε από τον ίδιο τον Ερρίκο και τους διαδόχους του με αναθέματα, στρατιωτικά και άλλα μέτρα. Η φάση αυτή τερματίστηκε με τη συμφωνία της Βόρμς (1122), που αποτελούσε πρακτικά νίκη της Εκκλησίας, αφού διαχώριζε τις σφαίρες της κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας. Η δύναμη της Εκκλησίας πάντως εκδηλώθηκε κυρίως με τις Σταυροφορίες.

Ο Ερρίκος ο Δ' παρακαλεί την κόμησσα Ματθίλδη και τον ηγούμενο του Cluny να μεσολαβήσουν στον πάπα. Μικρογραφία από το "Βίο της Ματθίλδης" (περί το 1164).

Ο Ερρίκος ο Δ' παρακαλεί την κόμησσα Ματθίλδη και τον ηγούμενο του Cluny να μεσολαβήσουν στον πάπα.
Μικρογραφία από το "Βίο της Ματθίλδης" (περί το 1164).

 

Αποσπάσματα από την παπική γνωμοδότηση

Μόνο ο επίσκοπος Ρώμης μπορεί να καθαιρεί επισκόπους.
Με εκείνους, οι οποίοι αναθεματίζονται από τον πάπα, οι πιστοί δεν μπορούν πια να ζουν κάτω από την ίδια στέγη.
Ο πάπας είναι ο μοναδικός άνθρωπος του οποίου φιλούν τα πόδια όλοι οι ηγεμόνες.
Ο πάπας μπορεί να καθαιρεί αυτοκράτορες. Καμιά σύνοδος δεν μπορεί να συγκληθεί χωρίς την έγκριση του

J. Le Goff, Das Hochmittelalter, Fischer Weltgeschichte 11, Φραγκφούρτη 1965, 90.

Ερωτήσεις

1. Γιατί οι ιππότες συγκίνησαν και ενέπνευσαν τους λογοτέχνες;

2. Συζητήστε τα αιτήματα των εξεγερμένων κατοίκων της Λαόν και τη συμπεριφορά του επισκόπου της πόλης σύμφωνα με το παράθεμα.

3. Να συζητήσετε τη σχέση κοσμικής-εκκλησιαστικής εξουσίας στη Δύση.

Εικόνα