Βιολογία - Βιβλίο Μαθητή
2.6 Ομοιόσταση 3.1 Γενικά Επιστροφή στην αρχική σελίδα του μαθήματος

2.7 ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ - ΜΑΘΗΣΗ -ΜΝΗΜΗ - ΓΛΩΣΣΑ

2.7.1 Συμπεριφορά

Συμπεριφορά είναι το σύνολο των τρόπων με τους οποίους δρα ένας οργανισμός. Περιλαμβάνει δηλαδή, τις αντιδράσεις του στην επίδραση του περιβάλλοντος, των άλλων οργανισμών αλλά και των δικών του πράξεων. Ένας πολυκύτταρος οργανισμός είναι ένα λειτουργικό σύνολο, που συμπεριφέρεται με συγκροτημένο και ολοκληρωμένο τρόπο. Το νευρικό σύστημα, οι ορμόνες, αλλά και άλλες χημικές ουσίες συνεργάζονται για τον έλεγχο των αντιδράσεων σε κάθε εσωτερικό και εξωτερικό ερέθισμα. Η εκδήλωση μιάς συμπεριφοράς είναι το πιο ολοκληρωμένο παράδειγμα αλληλεπίδρασης και συντονισμού όλων των συστημάτων του οργανισμού.

Για τη φυσιολογία, μία συγκεκριμένη συμπεριφορά είναι η δράση των εκτελεστικών οργάνων

Εικ. 2.7.1: 
Το σύνολο των γονιδίων κάθε ατόμου είναι συγκεκριμένο. Αντίθετα, το περιβάλλον του (εσωτερικό και εξωτερικό) συνεχώς μεταβάλλεται, με αποτέλεσμα το άτομο να υιοθετεί διαφορετικές κάθε φορά συμπεριφορές

 

οργανισμού, δηλαδή των μυών, των αδένων κλπ., σε απάντηση σε κάποιο ερέθισμα που έγινε αντιληπτό από τους υποδοχείς του. Μεταξύ των υποδοχέων και των εκτελεστικών οργάνων υπάρχει το νευρικό σύστημα, το οποίο και καθορίζει τι πληροφορίες θα διακινηθούν μεταξύ τους.
Όσο εύκολο είναι να προσδιορίσουμε το είδος της εισερχόμενης πληροφορίας και της εξερχόμενης συμπεριφοράς, άλλο τόσο δύσκολο είναι να προσδιορίσουμε ακριβώς, πώς αυτά ελέγχονται από το νευρικό σύστημα.

Εικ. 2.7.1:
Το σύνολο των γονιδίων κάθε ατόμου είναι συγκεκριμένο. Αντίθετα, το περιβάλλον του (εσωτερικό και εξωτερικό) συνεχώς μεταβάλλεται, με αποτέλεσμα το άτομο να υιοθετεί διαφορετικές κάθε φορά συμπεριφορές

Η συμπεριφορά ενός οργανισμού - ακριβώς όπως η ανατομία και η φυσιολογία του - διαμορφώνεται κατά τη διάρκεια της ανάπτυξής του, μέσω της αλληλεπίδρασης των γονιδίων του και του περιβάλλοντος του. Σε οργανισμούς με πολύπλοκο νευρικό και μυϊκό σύστημα όπως ο άνθρωπος, η αλληλεπίδραση αυτή τροποποιεί τη συμπεριφορά συνεχώς καθ'όλη τη διάρκεια της ζωής (αφού συνεχώς αλλάζει το περιβάλλον, Εικ.2.7.1).

Από τις διάφορες επιμέρους συμπεριφορές, όπως ο φόβος, η αποφυγή τιμωρίας, η αναζήτηση ανταμοιβής, η ικανοποίηση ισχυρών βιολογικών κινήτρων (πχ. η πείνα), ο ανταγωνισμός, η φυγή μπροστά στον κίνδυνο ή η

παραμονή και αντιμετώπισή του κλπ., άλλες είναι έμφυτες / εγγενείς στο συγκεκριμένο οργανισμό, άλλες είναι προϊόν διδαχής / μάθησης και άλλες συνδυασμός και των δύο αυτών παραγόντων. Έμφυτη συμπεριφορά είναι αυτό που συχνά ονομάζουμε ένστικτο, είναι γενετικά προγραμματισμένη και δύσκολα τροποποιείται. Αντίθετα η συμπεριφορά που αποκτάται με τη μάθηση τροποποιείται διαρκώς ανάλογα με την εμπειρία.

2.7.2 Μάθηση

Η μάθηση δίνει σ'έναν οργανισμό την ευελιξία να προσαρμόζεται στο συνεχώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον, υιοθετώντας τις κατάλληλες κάθε φορά συμπεριφορές, είτε επαναλαμβάνοντας δοκιμασμένες και πετυχημένες αντιδράσεις, είτε
καταφεύγοντας σε καινούργιες (Εικ.2.7.2).
Με τον όρο μάθηση εννοούμε μόνιμες (ή τουλάχιστον μακρόχρονες) αλλαγές στη συμπεριφορά ενός οργανισμού, που εμφανίζονται ως αποτέλεσμα της έκθεσης του οργανισμού αυτού σε κάποια εμπειρία. Αλλαγές που οφείλονται στη βιολογική γήρανση, καθώς και σε ασθένεια ή χρήση φαρμάκων δε

Εικ. 2.7.2: 
Ακόμη και τα νεογέννητα μαθαίνουν να αναγνωρίζουν όλα αυτά που συνθέτουν τη φιγούρα της μητέρας τους.

Εικ. 2.7.2:
Ακόμη και τα νεογέννητα μαθαίνουν να αναγνωρίζουν όλα αυτά που συνθέτουν τη φιγούρα της μητέρας τους.

θεωρούνται μάθηση. Για να μελετήσουμε τους μηχανισμούς της μάθησης που ελέγχουν μία συγκεκριμένη συμπεριφορά, πρέπει κατ'αρχήν να ορίσουμε δύο βασικά στοιχεία: (α) τον ερεθισμό, δηλαδή το σήμα από το εξωτερικό ή εσωτερικό περιβάλλον που γίνεται αντιληπτό από τους υποδοχείς του οργανισμού και (β) την αντίδραση, δηλαδή την απάντηση του οργανισμού σ'αυτό. Το ρόλο του ερεθισμού μπορεί να παίξει ένας ήχος, ένα φωτεινό ερέθισμα, ο πόνος, ένα άγγιγμα κλπ., ενώ αντίδραση μπορεί να είναι η φυγή, η στροφή της κεφαλής προς ένα ακουστικό ερέθισμα, η απομάκρυνση από ένα δυσάρεστο άγγιγμα κλπ. Παρατηρώντας και αναλύοντας τα διάφορα φαινόμενα μάθησης έχουμε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα περισσότερα μπορούμε να τα εντάξουμε σε δύο τύπους:

  • Μη-συνειρμική μάθηση

Εδώ, μία αρχικά αυτόματη και βιολογικά προκαθορισμένη αντίδραση μπορεί να αλλάξει. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η εξοικείωση: ένας


ήχος προκαλεί αρχικά την προσοχή μας (στροφή της κεφαλής προς την πηγή του), αλλά επαναλαμβανόμενη παρουσίαση του καταλήγει σε μείωση και εξαφάνιση της αντίδρασής μας. Έτσι, μπορούμε πχ. να προσαρμοστούμε στη διαβίωση σ'ένα διαμέρισμα πάνω σ'ένα δρόμο με μεγάλη κίνηση. Αντίστροφη είναι η περίπτωση της ευαισθητοποίησης.

  • Συνειρμική μάθηση

Α. Εδώ απαιτείται από το άτομο να αναγνωρίσει τον τρόπο με τον οποίο σχετίζονται δύο ερεθισμοί. Κλασικά θεωρούνται σήμερα τα πειράματα του Ρώσου φυσιολόγου Pavlov: παρουσίαση τροφής σε πεινασμένους σκύλους προκαλεί σιελόρροια. Αν κάθε φορά που παρουσιάζεται η τροφή προηγείται η παρουσίαση ενός ήχου, τότε σύντομα ο ήχος μόνος του θα προκαλέσει σιελόρροια.

Εικ. 2.7.3: 
Ο Pavlov (1849-1836) με συνεργάτες του κι ένα από τα πειραματόζωά του. Για την προσφορά του τιμήθηκε με το Nobel Φυσιολογίας και Ιατρικής το 1904.

Εικ. 2.7.3:
Ο Pavlov (1849-1836) με συνεργάτες του κι ένα από τα πειραματόζωά του. Για την προσφορά του τιμήθηκε με το Nobel Φυσιολογίας και Ιατρικής το 1904.

Παρατηρούμε ότι ένας βιολογικά σημαντικός ερεθισμός (η τροφή) συνδέεται με έναν αδιάφορο -αρχικά- ερεθισμό (τον ήχο), με αποτέλεσμα ο τελευταίος να μπορεί να προκαλέσει μία βιολογικά σημαντική αντίδραση (τη σιελόρροια). Τον ερεθισμό που μετά τη σύνδεση αλλάζει σημασία (τον ήχο) τον ονομάζουμε εξαρτημένο ερεθισμό, ενώ την αντίδραση που αυτός προκαλεί (τη σιελόρροια) εξαρτημένη αντίδραση. Η μάθηση αυτή ονομάζεται κλασική εξάρτηση και σχετίζεται περισσότερο με αντιδράσεις που είναι αυτόματες, αντανακλαστικές (όπως εδώ η σιελόρροια ή το κλείσιμο των ματιών

Εικ. 2.7.4: 
Μάθηση με ανταμοιβή

Εικ. 2.7.4:
Μάθηση με ανταμοιβή

μπροστά από ένα ισχυρό φως κλπ.).
Β. Μία άλλη σημαντική περίπτωση συνειρμικής μάθησης είναι η συντελεστική εξάρτηση. Εδώ το άτομο υιοθετεί αρχικά -έστω και τυχαία- μία αντίδραση, η οποία για κάποιους λόγους του παρέχει ανταμοιβή. Τότε η πιθανότητα να την επαναλάβει την αντίδραση αυτή στο μέλλον διαρκώς αυξάνεται. Αντίθετα, το υποκείμενο τείνει να αποφύγει αντιδράσεις που όταν δοκιμάστηκαν οδήγησαν σε τιμωρία. Το υποκείμενο δηλαδή μαθαίνει καθώς εκτελεί. Έτσι, η μάθηση δεν προηγείται μιας αντίδρασης, αλλά συντελείται μαζί της (γι'αυτό και ονομάζεται συντελεστική). Με τον τρόπο αυτό ο ανθρώπινος οργανισμός κερδίζει από την εμπειρία του. Η ανταμοιβή και η τιμωρία χρησιμοποιούνται καθημερινά ως κίνητρα

κοινωνικής συμπεριφοράς: ένας πωλητής θα πάρει επιπρόσθετη αμοιβή αν κάνει πολλές πωλήσεις και ένας μαθητής θα επιβραβευτεί για μία καλή εργασία.
Το τι ακριβώς συμβαίνει στα νευρωνικά κυκλώματα του ανθρώπινου οργανισμού και επιτυγχάνεται τελικά η μάθηση δεν είναι εύκολο να απαντηθεί. Έτσι, η αναζήτηση του κυτταρικού υποστρώματος της μάθησης έγινε σε οργανισμούς με απλά νευρικά συστήματα όπως το θαλάσσιο σαλιγκάρι Aplysia californica, έναν ασπόνδυλο οργανισμό με πλήρως χαρτογραφημένο νευρικό σύστημα.

2.7.3 Μνήμη

Είδαμε λοιπόν, ότι η μάθηση είναι η απόκτηση γνώσης για τον κόσμο, μιά θεμελιώδης προϋπόθεση για την επιβίωση. Επιτρέπει τη γνωριμία με το περιβάλλον, που γίνεται πλέον ένα φιλικό πλαίσιο οργανωμένων πληροφοριών. Όμως ποιό θα ήταν το όφελος της ικανότητας αυτής, αν το άτομο δεν μπορεί να διατηρήσει τα προϊόντα της μάθησής του; Τι νόημα έχει η μάθηση χωρίς μνήμη; Μνήμη ονομάζουμε την ικανότητα των ζωντανών οργανισμών να διατηρούν και να χρησιμοποιούν την αποκτηθείσα γνώση. Είναι προφανές ότι η μάθηση και η μνήμη έχουν ιδιαίτερα στενή σχέση: η μνήμη συνεπάγεται πάντα μάθηση και η μάθηση προϋποθέτει πάντα μνήμη. Η μνημονική λειτουργία επιτρέπει σ'έναν οργανισμό να "συμπυκνώνει" φυσικό χρόνο και να συντηρεί χρόνο. Παράλληλα -ιδιαίτερα στον άνθρωπο- επιτρέπει τη μεταφορά γνώσης από γενιά σε γενιά, κάτι που παίζει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη του είδους.
Η διερεύνηση της λειτουργίας της μνήμης και των μηχανισμών της στον ανθρώπινο εγκέφαλο δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση. Η μεγαλύτερη δυσκολία είναι να αντιστοιχίσουμε αυτό που παρατηρούμε να συμβαίνει στο επίπεδο της συμπεριφοράς πχ. μία δυσκολία στην ανάκληση πρόσφατων οπτικών πληροφοριών από ένα άτομο, με αυτό που συμβαίνει στα νευρικά κύτταρα, τις συνάψεις και τα νευρωνικά κυκλώματα του ατόμου αυτού. Τα ερωτήματα με τα οποία ασχολείται η έρευνα στις μέρες μας είναι πολλά: πώς κωδικοποιούνται οι πληροφορίες που έρχονται από τους αισθητικούς υποδοχείς, πώς διατηρούνται οι καταγραφές αυτές, πώς τις

Το θαλάσσιο σαλιγκάρι Aplysia californica αναπνέει με βράγχια. Αυτά φυλάσσονται μέσα σε μια κοιλότητα, η οποία καλύπτεται από έναν προστατευτικό ιστό, το μανδύα. Η άκρη του μαδύα καταλήγει σε μια χοάνη, το σίφωνα, μέσω του οποίου αποβάλλονται νερό και διάφορα άχρηστα υπολείμματα. Όταν τα νερά είναι ήρεμα, το ζώο εκτείνει τα βράγχιά του. Σε ταραγμένα, όμως, νερά ή όταν κάτι (π.χ. ένα αντικείμενο) ακουμπήσει το σιφώνιο, τότε μια αντανακλαστική κίνηση μαζεύει το σίφωνα και το βράγχιο μέσα στην κοιλότητα για να τα προστατεύσει (αμυντικό

aaa

αντανακλαστικό). Με τον ίδιο τρόπο απαντά το ζώο και κάθε φορά που αγγίζουμε το σίφωνά του, όταν το μελετάμε στο εργαστήριο. Όταν όμως επαναλάβουμε το άγγιγμα 10-15 φορές, τότε η αντίδραση του αρχίζει να εξασθενεί. Πρόκειται για μια περίπτωση εξοικείωσης (μια μορφή μη- συνειρμικής μάθησης) που διαρκεί μερικές ώρες. Το νευρικό σύστημα του ζώου αυτού είναι απλό -διαθέτει περίπου 20.000 μεγάλα νευρικά κύτταρα, όταν του ανθρώπου είναι πολλά δισεκατομμύρια- κι έτσι οι επιστήμονες κατάφεραν να βρουν το νευρικό κύκλωμα που είναι υπεύθυνο για τη μάθηση αυτή. Πρόκειται για 24 αισθητικούς νευρώνες (στο σίφωνα) που μεταβιβάζουν το ερέθισμα σε 6 κινητικούς νευρώνες (στο σίφωνα και το βράγχιο). Ανάμεσα τους μεσολαβούν και αρκετοί ενδιάμεσοι νευρώνες. Η εξοικείωση που εμφανίζεται στη συμπεριφορά του ζώου βρέθηκε ότι οφείλεται σε συγκεκριμένες αλλαγές στη συναπτική δραστηριότητα των νευρώνων του παραπάνω κυκλώματος.

 

Εικ. 2.7.5: 
Απομνημόνευση μιας λίστας συλλαβών (που είναι άσχετες μεταξύ τους και δεν συνθέτουν λέξεις): αν όλα τα βήματα γίνουν χωρίς προβλήματα, τότε μπορούμε να μάθουμε τη λίστα και να την εκφωνήσουμε, όταν μας ζητηθεί.

Εικ. 2.7.5:
Απομνημόνευση μιας λίστας συλλαβών (που είναι άσχετες μεταξύ τους και δεν συνθέτουν λέξεις): αν όλα τα βήματα γίνουν χωρίς προβλήματα, τότε μπορούμε να μάθουμε τη λίστα και να την εκφωνήσουμε, όταν μας ζητηθεί.





Εικ. 2.7.6: 
Χρησιμοποιώντας τη μνήμη βραχείας διάρκειας: Ο εστιάτορας ακούει τις παραγγελίες από τις σερβιτόρες και συγχρόνως ετοιμάζει τα πιάτα. Όταν έρθουν καινούριες, ξεχνά τις παλιές και συνεχίζει. Αν κάποιος του αποσπάσει την προσοχή, είναι πολύ πιθανό να κάνει λάθος.

Εικ. 2.7.6:
Χρησιμοποιώντας τη μνήμη βραχείας διάρκειας: Ο εστιάτορας ακούει τις παραγγελίες από τις σερβιτόρες και συγχρόνως ετοιμάζει τα πιάτα. Όταν έρθουν καινούριες, ξεχνά τις παλιές και συνεχίζει. Αν κάποιος του αποσπάσει την προσοχή, είναι πολύ πιθανό να κάνει λάθος.

ανακαλούμε όταν τις χρειαστούμε, ποιές περιοχές του εγκεφάλου είναι υπεύθυνες για τη λειτουργία της μνήμης;
Οι επιστήμονες συμφωνούν πως η λειτουργία της μνήμης επιτελείται σε στάδια (Εικ.2.7.5): οι πληροφορίες που εισέρχονται στον εγκέφαλο κατευθύνονται προς ένα σύστημα βραχείας αποθήκευσης μνημών. Η χωρητικότητα του συστήματος αυτού είναι πολύ περιορισμένη και αν δεν υπάρξει επανάληψη της πληροφόρησης, θα κρατήσει τη μνήμη μόνο για μερικά λεπτά. Οι πληροφορίες στη συνέχεια θα περάσουν για επεξεργασία σε ένα άλλο σύστημα πιο μόνιμης αποθήκευσης, το σύστημα μακράς αποθήκευσης μνημών.
Τα δύο αυτά συστήματα καταγραφής και αποθήκευσης πληροφοριών που διαθέτει ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχουν διαφορετικές ιδιότητες:

  • Η μνήμη βραχείας διάρκειας (ΜΒΔ)

Είναι ένα είδος άμεσης μνήμης για ερεθισμούς που έγιναν πρόσφατα αντιληπτοί. Διατηρείται όσο επαναλαμβάνεται η πληροφόρηση: μπορούμε να θυμηθούμε ένα τηλεφωνικό νούμερο που μας έδωσαν (και δε σημειώσαμε), μόνο αν το επαναλαμβάνουμε συνεχώς και μόνο αν δεν αποσπαστεί η προσοχή μας εκείνη τη στιγμή. Το χαρακτηριστικό της είναι η περιορισμένη της χωρητικότητα, μέχρι 7+2 στοιχεία. Μπορούμε εύκολα να θυμηθούμε ένα πενταψήφιο νούμερο που βλέπουμε για μία στιγμή, είναι όμως αδύνατο να συγκρατήσουμε ένα δεκαψήφιο. Όταν καλυφθεί η χωρητικότητα, για να προστεθεί μία νέα πληροφορία, πρέπει να θυσιαστεί μία από τις παλαιότερες (Εικ.2.7.6).

  • Η μνήμη μακράς διαρκείας (ΜΜΔ)

Η ΜΜΔ είναι σχετικά μόνιμη και δεν έχει πρόβλημα χωρητικότητας. Οι πληροφορίες εδώ κωδικοποιούνται συχνότερα με βάση το νόημά τους. Αυτό φαίνεται και από τα λάθη που γίνονται στην προσπάθεια πχ. να θυμηθούμε ένα αντικείμενο: συχνά μπορεί να το αντικαταστήσουμε με κάποιο άλλο που έχει παρόμοιο νόημα ή παρόμοια χρήση. Οι πληροφορίες καταγράφονται και αποθηκεύονται στη ΜΜΔ όχι μόνες τους, αλλά μαζί με το συνοδό πλαίσιο που τις περιβάλλει (πχ. ένα γεγονός με το χώρο στον οποίο έγινε, με τα άτομα που ήταν εκεί, με το τι ειπώθηκε κλπ.). Με τον ίδιο τρόπο ανακαλούνται. Αναζητώντας το


Εικ. 2.7.7.: 
Περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στη λειτουργία της μνήμης.

αποτελεί το κέντρο μάθησης ή μνήμης. Αντίθετα, υπάρχουν διάφορες περιοχές που συμβάλλουν στην καταγραφή, αποθήκευση και ανάκληση των πληροφοριών. Ο ρόλος τους είναι διαφορετικός: άλλες περιοχές συμμετέχουν στη ΜΒΔ και άλλες στη ΜΜΔ, ακόμη άλλες στη μνήμη γνώσεων και άλλες στη μνήμη συνηθειών. Υπάρχουν πάντως περιοχές που αναμφίβολα σχετίζονται με τη λειτουργία της μάθησης και της μνήμης. Οι περιοχές αυτές είναι ο ιππόκαμπος, η αμυγδαλή, τα βασικά γάγγλια, η παρεγκεφαλίδα και ο φλοιός των ημισφαιρίων (Εικ.2.7.7). Για παράδειγμα, καταστροφή ή αφαίρεση των ιπποκάμπων και των δύο ημισφαιρίων εμποδίζει το σχηματισμό μόνιμων μνημών γνώσεων.

Εικ. 2.7.7.:
Περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στη λειτουργία της μνήμης.

2.7.4 Ομιλία

Μία από τις εξέχουσες ικανότητες του ανθρώπινου εγκέφαλου που εξαρτάται από τη μνήμη είναι η ομιλία. Η λεκτική επικοινωνία αποτελεί μία πολύ σημαντική συνιστώσα της ανθρώπινης κοινωνικής συμπεριφοράς.

Σκεφτείτε:
Κάποιοι επιστήμονες παρομοίασαν τη μνήμη βραχείας διάρκειας με τον πίνακα της τάξης (στον οποίο γράφουμε και σβήνουμε συνέχεια). Μπορείτε να φανταστείτε γιατί;

Στην ιστορία του ανθρώπου είναι παλαιότερη από τη γραφή και την ανάγνωση και αναπτύχθηκε ως εργαλείο έκφρασης αφηρημένων σκέψεων. Πώς μπορεί κανείς να εκθέσει τις απόψεις του π.χ. για την εκπαίδευση ή την πολιτική κατάσταση σε μία χώρα, αν όχι με το λόγο; Η ικανότητα ομιλίας είναι μιά πολύπλοκη λειτουργία. Τα νευρωνικά κυκλώματα που είναι κυρίως υπεύθυνα για τη λειτουργία αυτή βρίσκονται στο ένα από τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου. Στο 95% των υγιών δεξιόχειρων ατόμων η ομιλία ελέγχεται από το αριστερό ημισφαίριο, ενώ στο υπόλοιπο 5% από το δεξιό. Από τους αριστερόχειρες, το 70% έχει το κέντρο του λόγου πάλι στο αριστερό, 15% στο δεξιό και το υπόλοιπο 15% και στα δύο ημισφαίρια. Η επικράτηση αυτή του αριστερού ημισφαιρίου δε σημαίνει ότι το δεξιό ημισφαίριο δε συμμετέχει καθόλου στη λειτουργία της ομιλίας: ο λόγος δεν είναι μία απλή εκφορά λέξεων, αλλά και η απόδοση ενός νοηματικού περιεχομένου. Έτσι, χρησιμοποιούνται κυκλώματα που σχετίζονται με τη μνήμη, με την ικανότητα δημιουργίας συμβολισμών, αφηρημένων σκέψεων κλπ. Αυτό σημαίνει ότι στο τελικό αποτέλεσμα της πράξης του λόγου συμμετέχει και το δεξιό ημισφαίριο.

 

Πα την αντίληψη και την παραγωγή του λόγου είναι σημαντικές δύο περιοχές (Εικ.2.7.8):

  • Η περιοχή Broca, που βρίσκεται στο μετωπαίο λοβό. Ρόλος της είναι ο έλεγχος όλων των μυών που σχετίζονται με την ομιλία: του προσώπου, της γλώσσας, της σιαγόνας, του λάρυγγα και των αναπνευστικών μυών. Στην περιοχή Broca βρίσκονται αποθηκευμένες οι μνήμες από τις κινήσεις όλων αυτών των μυών. Καταστροφή της προκαλεί μία διαταραχή που ονομάζεται αφασία Broca και εκδηλώνεται με ανικανότητα παραγωγής ήχων, δυσκολία στην άρθρωση, στην εξεύρεση των λέξεων και στη σύνταξη προτάσεων, ενώ η κατανόηση του νοήματος των λέξεων παραμένει φυσιολογική.
  • Η περιοχή Wernicke που βρίσκεται στον κροταφικό φλοιό. Ο ρόλος της είναι η αντίληψη και η ερμηνεία των λέξεων. Καταστροφή της προκαλεί μία διαταραχή που ονομάζεται αφασία Wernicke και εκδηλώνεται με δυσκολία στην κατανόηση του γραπτού και προφορικού λόγου, ενώ η παραγωγή ήχων είναι φυσιολογική. Οι παραγόμενες όμως προτάσεις, αν και γραμματικά αρκετά σωστές, στερούνται νοήματος.





Εικ. 2.7.8: 
Οι περιοχές τον Broca (στον αριστερό μετωπιαίο λοβό) και τον Wernicke (στον αριστερό κροταφικό λοβό).

Εικ. 2.7.8:
Οι περιοχές τον Broca (στον αριστερό μετωπιαίο λοβό) και τον Wernicke (στον αριστερό κροταφικό λοβό).

Για την παραγωγή του λόγου διεγείρεται πρώτα η περιοχή Wernicke. Από εκεί η διέγερση περνά στη περιοχή Broca, μέσω μιας δέσμης νευρικών ινών. Εκεί η διέγερση ενεργοποιεί ένα πρόγραμμα εντολών προς τους μύες παραγωγής λόγου. Το πρόγραμμα αυτό μεταβιβάζεται στην υπεύθυνη περιοχή του κινητικού φλοιού που κινεί τους μύες του προσώπου και τους ενεργοποιεί.

Για την αντίληψη του λόγου υπεύθυνη είναι η περιοχή Wernicke: ο ήχος των λέξεων φτάνει στον κύριο ακουστικό φλοιό και στην συνέχεια περνά στην περιοχή Wernicke, όπου γίνεται κατανοητό το νόημά τους.


Η ιδέα ότι η επεξεργασία των γραπτών λέξεων είναι τελικά ακουστική, στηρίζεται στο γεγονός ότι, στην ιστορία του ανθρώπου ο προφορικός λόγος χρησιμοποιήθηκε πριν από το γραπτό και στην παρατήρηση ότι τα παιδιά μαθαίνουν πρώτα να μιλούν και να αντιλαμβάνονται το νόημα λέξεων που ακούν, και μετά μαθαίνουν να γράφουν.


 

Εικόνα

Αναζητείστε στο δίκτυο (internet) τι είναι η μάθηση με βιοανάδραση (bio-feedback) και τι εφαρμογές έχει.


 

ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Όλοι έχουμε κατά καιρούς χρησιμοποιήσει τεχνάσματα για να βοηθηθούμε στην απομνημόνευση γνώσεων. Ένα από τα πιο αποτελεσματικά φαίνεται να είναι η ΟΡΓΑΝΩΣΗ και η ΤΑΚΤΟΠΟΙΗΣΗ του υλικού που πρέπει να απομνημονεύσουμε. Αυτό μπορούμε να το κάνουμε οργανώνοντας το υλικό ώστε να αποτελέσει ένα λογικό σύνολο: αν, για παράδειγμα, το υλικό είναι μία λίστα λέξεων, μπορούμε να φτιάξουμε μ' αυτές ένα νοηματικό οικοδόμημα πχ. μία ιστορία. Από την άλλη μεριά, ένα μάθημα του σχολείου γίνεται ευκολότερο, αν από νωρίς τακτοποιήσουμε τις βασικές του αρχές, φτιάξουμε δηλαδή ένα σκελετό, στον οποίο σταδιακά προσθέτουμε τις επιμέρους πληροφορίες.

ΠΕΡΙΛΗΨΗΠΕΡΙΛΗΨΗΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η συμπεριφορά ενός οργανισμού - δηλαδή των σύνολο των αντιδράσεων του- είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης γονιδίων και περιβάλλοντος και ελέγχεται από το νευρικό σύστημα. Από τους σημαντικότερους παράγοντες που καθορίζουν τη συμπεριφορά είναι η μάθηση, μία λειτουργία που επιτρέπει στον οργανισμό να προσαρμόζει τη συμπεριφορά του στο συνεχώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον και η μνήμη, μία λειτουργία που του επιτρέπει να αποθηκεύει και να χρησιμοποιεί τις γνώσεις που απέκτησε. Η ικανότητα ομιλίας τέλος -που στηρίζεται στη μνήμη - αποτελεί μια ανώτερη λειτουργία που χαρακτηρίζει αποκλειστικά τον άνθρωπο.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣΕΡΩΤΗΣΕΙΣΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

  1. Πώς τροποποιούν τη συμπεριφορά η ανταμοιβή και η τιμωρία;

  2. Αναζητείστε παραδείγματα μη-συνειρμικής μάθησης και συντελεστικής μάθησης στη δική σας συμπεριφορά.

  3. Χαρακτηρίστε με Σ (σωστό) ή με Λ (λάθος) τις παρακάτω προτάσεις:
    α. Η συμπεριφορά ενός ατόμου τροποποιείται συνεχώς ως αποτέλεσμα της έκθεσης του σε διάφορους ερεθισμούς από το περιβάλλον.
    β. Τα γονίδια καθορίζουν τη συμπεριφορά του ατόμου.
    γ. Η μνήμη βραχείας διάρκειας έχει πρόβλημα χωρητικότητας, ενώ η μακράς όχι.
    δ. Ξέρουμε ότι στον εγκέφαλο υπάρχει μία περιοχή που αποτελεί το κέντρο της μνήμης.
    ε. Καταστροφή της περιοχής του Broca σ' ένα άτομο κάνει το λόγο του να στερείται νοήματος.

  4. Συμπληρώστε με τους κατάλληλους όρους τα κενά στις παρακάτω προτάσεις:
    α. Στην τελική διαμόρφωση της συμπεριφοράς του ατόμου αλληλεπιδρούν............................................................
    και...............................................................
    β. Για να ισχυριστούμε ότι κάποιες αλλαγές στη συμπεριφορά ενός ατόμου οφείλονται στη μάθηση, πρέπει οι αλλαγές αυτές να     
    γ. Για να απομνημονεύσουμε ένα τύπο στο μάθημα της φυσικής στηριζόμαστε κυρίως στη μνήμη          διαρκείας.
    δ. Με τη μνήμη γνώσεων θυμόμαστε .......................................................................................  ενώ με τη μνήμη
    συνηθειών...........................................................
    ε. Η ικανότητα ομιλίας ελέγχεται κυρίως από το.................................................. ημισφαίριο του εγκεφάλου.
    στ. Η περιοχή του εγκεφάλου που ελέγχει τους μύες που σχετίζονται με την ομιλία είναι..........................................

  5. Σε τι διαφέρουν η μνήμη γνώσεων και η μνήμη συνηθειών, Τι νομίζετε ότι υπάρχει στις δικές σας αποθήκες μνήμης γνώσεων και μνήμης συνηθειών;

  6. Ποιές περιοχές του εγκεφάλου θα ελέγχατε σε μία περίπτωση διαταραχής του λόγου;