Πολιτική και Δίκαιο - Βιβλίο Μαθητή
1.4. Πολιτική κοινωνικοποίηση 2.2. Κανόνες ηθικής και κανόνες Δικαίου Επιστροφή στην αρχική σελίδα του μαθήματος
ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ
2.1. Έννοια, προέλευση και εξέλιξη του Δικαίου
2.2. Κανόνες ηθικής και κανόνες Δικαίου: η διαφορά
2.3 Υποκείμενα Δικαίου
2.3.1 Τα Φυσικά Πρόσωπα
2.3.2 Τα Νομικά Πρόσωπα
2.4. Διακρίσεις Δικαίου
ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΑΠΑΝΤΗΣΗ
  • Γιατί πρέπει να υπάρχει Δίκαιο, κανόνες δηλαδή που να ρυθμίζουν υποχρεωτικά την κοινωνική μας συμπεριφορά; Μήπως αυτό περιορίζει την ελευθερία μας;
  • Ποια είναι η διαφορά μεταξύ Δικαίου και Ηθικής;
  • Είναι το Δίκαιο αμετάβλητο ή μήπως επηρεάζεται από τις κοινωνικές μεταβολές;
  • Τι σημαίνει νομικό πρόσωπο και γιατί αναγνωρίζεται ως υποκείμενο δικαίου;
  • Σε ποιους κλάδους διακρίνονται οι κανόνες δικαίου;
ΛΕΞΕΙΣ - ΚΛΕΙΔΙΑ
2.1. Έννοια, προέλευση και εξέλιξη του Δικαίου


 Οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι. Και θέλουν να ζουν ως ελεύθεροι και ίσοι. Χωρίς δεσμεύσεις ή περιορισμούς. Θέλουν βέβαια να ζουν και με άλλους ανθρώπους: να δημιουργούν φιλίες, να ερωτεύονται, ν’ αγαπούν. Kι ακόμη, να συνεργάζονται, να συναποφασίζουν, να συνδημιουργούν. Η συμβίωση προϋποθέτει συμβιβασμούς, περιορισμούς της ελευθερίας. Η ελευθερία όμως είναι πολύ σοβαρή υπόθεση, για να μπορεί κάποιος να αποδεχθεί χωρίς αντίδραση τον οποιοδήποτε περιορισμό της. Mοιραία προκαλείται ανταγωνισμός μεταξύ των κοινωνών για διεκδίκηση όσο το δυνατόν μεγαλύτερου βαθμού ελευθερίας. Όταν όμως κάποιος δρα κατά βούληση επιδιώκοντας μεγιστοποίηση των συμφερόντων του, μπορεί να αυθαιρετεί, να παραβιάζει την ελευθερία των υπολοίπων. Το Δίκαιο εξουδετερώνει την αυθαιρεσία των κοινωνών και διαμορφώνει τις συνθήκες εκείνες στις οποίες μπορούν όλοι να συμβιώνουν ως ελεύθεροι και ίσοι άνθρωποι. Το Δίκαιο είναι ένα σύστημα (οργανωμένο σύνολο) κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο δεσμευτικό την κοινωνική συμπεριφορά. Εξασφαλίζει αρμονία και ευημερία στην κοινωνική συμβίωση. Οι κανόνες δικαίου δεσμεύουν τους πάντες σε συμμόρφωση προς το μέτρο κοινωνικής συμπεριφοράς που ορίζουν ως ορθό.

 Παράδειγμα: Ο κάτοχος άδειας οδήγησης αυτοκινήτου είναι ελεύθερος να κυκλοφορεί με το αυτοκίνητό του και να πηγαίνει όπου θέλει. Δεν μπορεί ωστόσο να το κάνει αδιαφορώντας για τους κανόνες του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας που του επιβάλλουν, π.χ. να σταματάει όταν το φανάρι είναι κόκκινο. Οι κανόνες οδικής κυκλοφορίας υπάρχουν για να ρυθμίζουν την κυκλοφορία στους δρόμους. Μόνον έτσι γίνεται δυνατή στην πράξη η ισότιμη απόλαυση της ελευθερίας μετακίνησης απ’ όλους τους οδηγούς τροχοφόρων.

 Βασικά χαρακτηριστικά των κανόνων δικαίου είναι:
 α) Ο δεσμευτικός τους χαρακτήρας: Όποιος δεν συμμορφώνεται προς τους κανόνες δικαίου, υφίσταται κυρώσεις. Έτσι, οι άνθρωποι δεν βλάπτουν τα έννομα, όπως λέγονται, αγαθά ή συμφέροντα των άλλων (π.χ. ζωή, ιδιοκτησία, ανθρώπινη αξιοπρέπεια), γιατί γνωρίζουν ότι, αν το κάνουν αυτό, θα υποστούν τις προβλεπόμενες από τους κανόνες δικαίου κυρώσεις. Η δεσμευτικότητα με την οποία επιβάλλεται το Δίκαιο σε μια δημοκρατική πολιτεία δεν αντιβαίνει στην ελευθερία, αντιθέτως την εξασφαλίζει. Καθιστά εφικτό η ελευθερία του ενός να συνυπάρχει με την ελευθερία των άλλων κάτω από νόμους κοινώς αποδεκτούς που ισχύουν για όλους.
 β) Η γενική και αφηρημένη διατύπωση. Οι κανόνες δικαίου δεν ρυθμίζουν μια συγκεκριμένη περίπτωση, αλλά ορίζουν κάποιες προϋποθέσεις. Κάθε περίπτωση που πληροί τις προϋποθέσεις αυτές υπάγεται στη ρύθμιση του κανόνα δικαίου. Για παράδειγμα, το άρθρο 308 του Ποινικού Κώδικα ορίζει: «Όποιος με πρόθεση προξενεί σε άλλον σωματική κάκωση ή βλάβη της υγείας του τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι τριών ετών».
 γ) Η ρύθμιση εκείνων των κοινωνικών σχέσεων που κάθε φορά θεωρούνται καίριες για την ενότητα και τη διατήρηση της συγκεκριμένης κοινωνίας τη δεδομένη ιστορική στιγμή, όπως για παράδειγμα η δυνατότητα των προσώπων να συμμετέχουν στις συναλλαγές, να συνάπτουν συμβάσεις (π.χ. αγοραπωλησίας), να αποκτούν περιουσία κτλ.
 Ποιος όμως επιλέγει και με βάση ποια κριτήρια τις κοινωνικές σχέσεις που πρέπει να ρυθμίζονται από το Δίκαιο; Και περαιτέρω, πώς δικαιολογείται ο νόμος να επιτάσσει: «απαγορεύεται να κάνεις αυτό», «οφείλεις να κάνεις εκείνο»; Πρέπει να υπακούμε σε έναν νόμο, ακόμα κι αν τον θεωρούμε άδικο; Οι Ρωμαίοι έλεγαν «αυστηρός νόμος, αλλά νόμος» (‘dura lex, sed lex’). Μπορεί όμως η δεσμευτικότητα του νόμου να βασίζεται αποκλειστικά και μόνο στο γεγονός της επιβολής του;

Εικόνα

H Μεγάλη Επιγραφή της Γόρτυνας στην Κρήτη είναι από τα αρχαιότερα γραπτά νομοθετικά κείμενα της Ευρώπης (χρονολογείται στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ.). Πρόκειται για επιγραφή χαραγμένη σε πέτρα σε γραφή βουστροφηδόν, που ονομάστηκε και «βασίλισσα των επιγραφών», αφού είναι η μεγαλύτερη που έχει βρεθεί σε ελληνικό έδαφος.

«Δεύτερη πήρε (ενν. ο Δίας) τη λαμπρή Θέμιδα, που γέννησε τις Ώρες, την Ευνομία και τη Δίκη και την ανθηρή Ειρήνη, που φροντίζουν τα έργα στους θνητούς ανθρώπους…»
Ησίοδος, Θεογονία

Εικόνα

To άγαλμα της Θέμιδος (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

Στη γεωμετρία, κανόνας είναι ο χάρακας που χρησιμοποιούμε για να χαράζουμε ευθείες γραμμές ορισμένου μήκους. Ο κανόνας δικαίου «κανονίζει», «ευθυγραμμίζει» την κοινωνική συμβίωση. Ετυμολογικά άλλωστε, η λέξη Δίκαιο προέρχεται από το ρήμα «δείκνυμι»«δεικνύω»), δείχνω το ορθό και το ίσο, δείχνω ένα μέτρο ρύθμισης της κοινωνικής συμβίωσης.
Σημειώστε ότι οι κανόνες δικαίου μπορεί να είναι γραπτοί, (οπότε μιλάμε για νόμους), ή άγραφοι, (οπότε μιλάμε για έθιμα («εθιμικό δίκαιο»). Στις αρχαίες κοινωνίες, όπως και στις πρωτόγονες, ο νόμος (γραπτός ή άγραφος) ήταν μια καθολική επιταγή εξαρτημένη από τη θεία βούληση που προσδιόριζε την τάξη του κόσμου, όπως την ήθελαν οι θεοί.

 Στα ερωτήματα αυτά έχουν δοθεί κατά καιρούς διαφορετικές απαντήσεις. Για παράδειγμα: οι νόμοι της πόλεως μάς δεσμεύουν, επειδή χάρη σε αυτούς δημιουργήθηκε η πόλις, μέσα σε αυτήν ήρθαμε στον κόσμο, μεγαλώσαμε, συντηρούμαστε, υπάρχουμε χάρη σε αυτήν και στους νόμους της και δεν μπορούμε να φανταστούμε την ύπαρξή μας διαφορετικά …(Σωκράτης).
 Άλλοτε πάλι, οι άνθρωποι πίστευαν ότι ο νόμος αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα ενός μεγαλοφυούς σχεδίου μιας ανώτερης δύναμης, του Θεού ή της Φύσης, γεγονός που αιτιολογεί την αυθεντία και τη δεσμευτικότητά του. Από την ίδια τη φύση και την υπόσταση του ανθρώπου εκπορεύονται και τα δικαιώματα π.χ. στην ελευθερία, την υγεία, τη σωματική ακεραιότητα, που ισχύουν για όλους. Έτσι, όταν οι εκάστοτε ηγεμόνες θεσπίζουν το γραπτό δίκαιο, δεσμεύονται από το προαιώνιο, φυσικό, άγραφο δίκαιο.
 Ο «αιώνας των φώτων» (18ος αιώνας), που σημάδεψε την εποχή της νεωτερικότητας με απόηχο που φτάνει μέχρι σήμερα, θεώρησε ότι θεμέλιο της αυθεντίας του νόμου είναι ο ίδιος ο ανθρώπινος Λόγος (η Λογική), αυτός που μετατρέπει μια απλή συνάθροιση ανθρώπων σε οργανωμένη κοινωνία, πολιτεία.
 Ποια απάντηση δίνουμε σήμερα ως πολίτες ενός σύγχρονου δημοκρατικού κράτους στα παραπάνω ερωτήματα που σχετίζονται με τη δεσμευτικότητα του Δικαίου; Στη δημοκρατία οι πολίτες διαδραματίζουν πρωταρχικό ρόλο. Κατέχουν το μοναδικό προνόμιο να αυτοοργανώνονται, να “παράγουν” δηλαδή οι ίδιοι συνειδητά και ηθελημένα, μέσω της νομοθεσίας, την ίδια την τάξη που τους κυβερνά.*
 Στη δημοκρατία, κυβερνώντες και κυβερνώμενοι γνωρίζουν εκ των προτέρων τις προϋποθέσεις και τα όρια της δράσης τους, καθώς και τις συνέπειες από τυχόν παραβιάσεις των νομοθετικών επιταγών. Το Δίκαιο, οι νόμοι είναι η έκφραση της συναίνεσης των πολιτών για τον τρόπο οργάνωσης της πολιτείας τους και της συμβίωσής τους μέσα σε αυτήν.
 Η σχέση Δικαίου και κοινωνικής πραγματικότητας είναι σχέση αλληλεπίδρασης. Από τη μια, το Δίκαιο παρακολουθεί τις κοινωνικές μεταβολές στην ιστορική εξέλιξή τους. Για παράδειγμα, στη σύγχρονη δημοκρατική κοινωνία η ελευθερία και η ισοτιμία είναι δικαιικά κατοχυρωμένες για όλους τους πολίτες. Αντίθετα, στην αρχαιότητα η δουλεία αποτελούσε νομικό θεσμό και οι δούλοι θεωρούνταν «πράγμα» (λατ. res), το οποίο μπορούσε κάποιος να αγοράσει ή να πουλήσει.

* τη θεσμική και πολιτική συγκρότηση της πολιτείας.

Η ανακάλυψη της γραφής υπήρξε καθοριστικής σημασίας για τη μετάβαση από τους άγραφους στους γραπτούς νόμους. Στην αρχαία Ελλάδα, ο γραπτός νόμος που ψηφίζεται από τους πολίτες με δημοκρατικές διαδικασίες, μέσα από δημόσια διαβούλευση, λειτουργεί ως μέσο πολιτικής χειραφέτησης, και είναι εκ των προτέρων γνωστός σε όλους, χωρίς να μπορεί να αμφισβητηθεί η διατύπωσή του. Ο γραπτός νόμος συνδέθηκε με την εγκαθίδρυση και την ανάπτυξη της δημοκρατίας. Στη σύγχρονη εποχή, οι περισσότεροι κανόνες δικαίου είναι γραπτοί νόμοι. Το εθιμικό δίκαιο, με την έννοια της «άσκησης συγκεκριμένης συμπεριφοράς αποδεκτής από το κοινωνικό σύνολο, που ο πράττων εκδηλώνει έχοντας την πεποίθηση ότι εφαρμόζει κανόνα δικαίου» αποτελεί άγραφη πηγή του δικαίου τόσο για το ιδιωτικό όσο και για το δημόσιο δίκαιο.

Εικόνα

Jacques - Louis David, Ο θάνατος του Σωκράτη, (The Metropolitan Museum of Art, Νέα Υόρκη).

Σωκράτης: Τι θ’απαντήσουμε, αν πουν οι νόμοι: «Αλήθεια, Σωκράτη, […] για ποια πράγματα κατηγορείς εμάς (ενν. τους νόμους) και την πόλη και επιχειρείς να μας καταλύσεις; Κατ’ αρχάς εμείς δεν σε γεννήσαμε, και με την έγκρισή μας δεν παντρεύτηκε ο πατέρας σου τη μητέρα σου και σε έφερε στη ζωή;[…]


 Από την άλλη πλευρά, το Δίκαιο προσανατολίζει την κοινωνική συμπεριφορά και επιδρά στη διαμόρφωση της κοινωνικής πραγματικότητας και των συλλογικών αξιών μιας κοινωνίας. Όπως διαβάζουμε στο παράδειγμα για τη νομοθεσία υπέρ των πολύτεκνων οικογενειών στη διπλανή στήλη παραθεμάτων, οι νέοι άνθρωποι που γνωρίζουν ότι το δίκαιο θέτει σε προτεραιότητα την επιλογή για τη γέννηση πολλών παιδιών είναι πιθανόν να αναδιαμορφώσουν τις επιλογές τους για τη δημιουργία πολύτεκνης οικογένειας.
 Το Δίκαιο επαγγέλλεται ότι είναι το μέσον για την επίτευξη της Δικαιοσύνης. Η Δικαιοσύνη είναι ένα αίτημα διαχρονικό, ένα πανανθρώπινο φιλοσοφικό ερώτημα. Έχει να κάνει με τις αξίες που εμπνέουν μια κοινωνία. Και η απάντηση στο ερώτημα «τι είναι δίκαιο και τι άδικο» δεν είναι δεδομένη, ούτε αμετάβλητη. Ο Σωκράτης στο έργο του Πλάτωνα «Πολιτεία» θυμάται τον ορισμό του λυρικού ποιητή Σιμωνίδη: «δίκαιο θα μπορούσε να είναι να αποδίδεις στον καθένα ό,τι πρέπει…». Κάτι ανάλογο πιστεύει και ο Ρωμαίος νομικός του 3ου αιώνα μ.Χ., Ουλπιανός, σε μια διατύπωση διαχρονικής αξίας που σώζεται στον Πανδέκτη: «Δικαιοσύνη είναι η σταθερή και διαρκής βούληση, να αποδίδεις στον καθένα το ίδιον, αυτό δηλαδή που του ανήκει. Τα παραγγέλματα του Δικαίου είναι να ζεις εντίμως, να μην βλάπτεις τον άλλον, να αποδίδεις στον καθένα το ίδιον».
 Αναρωτηθείτε ωστόσο: Τι πρέπει να αποδίδεται στον καθένα για να θεωρούμε ότι επικρατεί δικαιοσύνη σε μια κοινωνία; Ποιος είναι ο δίκαιος τρόπος, με τον οποίο πρέπει να μοιράζονται τα αγαθά στους ανθρώπους; Σε όλους ίσα; Κι αν κάποιος έχει μεγαλύτερες ανάγκες; Είναι δίκαιο ο φτωχός να παίρνει όσα και ο πλούσιος; Μήπως θα έπρεπε να μοιράζονται τα αγαθά στον καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του, ή σε αντιστοιχία με την εργασία που παράγει; Ή μήπως υπάρχουν και άλλα κριτήρια; Μη βιάζεστε να βρείτε την απάντηση. Ο προβληματισμός πάνω στο θέμα αυτό είναι φιλοσοφικός, αγωνιώδης και διαρκεί ενίοτε μια ολόκληρη ζωή.

Και, εφόσον έτσι έχουν τα πράγματα, άραγε νομίζεις ότι έχουμε τα ίδια δικαιώματα εμείς και εσύ, και ό,τι επιχειρούμε εμείς να σου κάνουμε νομίζεις πως είναι δίκιο να μας το ανταποδίδεις;[…]
Τι θα απαντήσουμε σε αυτά, Κρίτωνα; Πως οι νόμοι λένε την αλήθεια ή όχι;
Κρίτων: Ότι λένε την αλήθεια».

Πλάτων, Κρίτων ή περί του πρακτέου.

Παράδειγμα: Στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια διαπιστώνεται υπογεννητικότητα. Η πολιτική ηγεσία της χώρας επέλεξε ως έναν από τους τρόπους αντιμετώπισης του προβλήματος τη νομοθετική παροχή πλεονεκτημάτων και διευκολύνσεων στις τρίτεκνες οικογένειες ,προκειμένου να ενθαρρύνει τα νέα ζευγάρια να γεννούν περισσότερα παιδιά. Αντίθετα, σε μια χώρα με υπερπληθυσμό όπως η Κίνα, θεσπίζονται μέτρα ελέγχου των γεννήσεων (π.χ. φορολογικές επιβαρύνσεις κτλ.).

Εικόνα

Ο Πανδέκτης (λατ. Digesta) αποτελεί μέρος της κωδικοποίησης των νόμων που έγινε από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό τον 6ο αιώνα μ.Χ. Σ’ αυτόν «ανθολογήθηκαν» αποσπάσματα από τα μεγαλόπνοα έργα των κλασικών Ρωμαίων νομομαθών που αποτέλεσαν το θεμέλιο της νομικής επιστήμης. Η αίγλη του, το «απαύγασμα νομικής σοφίας» που αντανακλά, διατηρούνται αναλλοίωτα μέχρι σήμερα.