Γραμματική (Ε και ΣΤ Δημοτικού)
Β Ποιόν ενεργείας και χρόνοι Δ Έγκλιση Επιστροφή στην αρχική σελίδα του μαθήματος

Γ. Φωνή και μεταβατικότητα

α. Ενεργητική και παθητική φωνή

eikonaE10_25

 

 

ντύνω – ντύνομαι

 

πλένω – πλένομαι

 

χτενίζω – χτενίζομαι

 

 

 

Βλέπουμε ότι ορισμένοι τύποι του ρήματος έχουν Α' ενικό πρόσωπο οριστικής
ενεστώτα σε -ω/-ώ. Αυτοί συνήθως δηλώνουν ότι το υποκείμενο ενεργεί και αποτελούν
την ενεργητική φωνή του ρήματος: π.χ. πλένω, χτενίζω.

Άλλοι τύποι του ρήματος έχουν Α' ενικό πρόσωπο οριστικής ενεστώτα σε -μαι. Αυτοί
συνήθως δηλώνουν ότι το υποκείμενο δέχεται κάποια ενέργεια – παθαίνει κάτι και
αποτελούν την παθητική φωνή του ρήματος: π.χ. πλένομαι, χτενίζομαι.

eikonaE10_26
Χα, το ρήμα λοιπόν έχει και φωνή!

eikonaE10_27

Μερικά ρήματα σχηματίζουν μόνο τύπους παθητικής φωνής.
Τα ρήματα αυτά τα λέμε αποθετικά (π.χ. γίνομαι, αισθάνομαι,
φοβάμαι, εύχομαι, θυμάμαι, σέβομαι, κοιμάμαι, συλλογίζομαι,
μεταχειρίζομαι).

Μερικές φορές, όμως, τύποι σε δείχνουν ότι το υποκείμενο
δεν ενεργεί αλλά παθαίνει:
π.χ. Ο Βρασίδας έχασε το καπέλο του.

eikonaE10_28
Παρά τη σημασία τους, οι τύποι αυτοί ανήκουν
στην ενεργητική φωνή, διότι λήγουν σε .
eikonaE10_27

Άλλες φορές, τύποι σε -μαι δείχνουν ότι το υποκείμενο δεν
παθαίνει κάτι, αλλά είτε ενεργεί είτε βρίσκεται σε μια κατά-
σταση:
π.χ. Η μητέρα μου εργάζεται σε μια εισαγωγική εταιρία.
π.χ. Ο πατέρας μου κοιμάται.

eikonaE10_29
Παρά τη σημασία τους, οι τύποι αυτοί ανήκουν
στην παθητική φωνή, διότι λήγουν σε -μαι.

β. Ρήματα μεταβατικά και αμετάβατα
Τα ρήματα που δηλώνουν ότι το υποκείμενο ενεργεί (συνήθως εκείνα που λήγουν σε , αλλά όχι μόνο αυτά) συνοδεύονται από ένα ουσιαστικό ή μια ονοματική φράση που μας δείχνει σε ποιον μεταβαίνει η ενέργεια που δηλώνουν.

eikonaE10_30

Το ουσιαστικό αυτό λέγεται αντικείμενο του ρήματος, είναι σε αιτιατική πτώση και το βρίσκουμε αν απαντήσουμε την ερώτηση «ποιον/ποια/τι;» (βλ. ενότητα 16.1).

 

Ο Ορέστης φίλησε τη Μαρία.

Ποια φίλησε ο Ορέστης; Τη Μαρία.


Τα ενεργητικά ρήματα που παίρνουν αντικείμενο λέγονται μεταβατικά, επειδή η ενέρ-
γειά τους μεταβαίνει σε έναν άνθρωπο, ζώο ή πράγμα.

eikonaE10_31

 

Προσοχή όμως. Μερικά μεταβατικά ρήματα παίρνουν δύο αντικείμενα.
Αυτά λέγονται δίπτωτα ρήματα. Τα δύο αντικείμενά τους τα ονομά-
ζουμε άμεσο (σε αιτιατική πτώση) και έμμεσο αντικείμενο (σε γενική
πτώση ή με Προθετική Φράση, βλ. ενότητα 16.2 Γ):

 

 

eikonaE10_32
Ο ταχυδρόμος
έδωσε
ένα δέμα
στη μητέρα / της μητέρας.
 
δίπτωτο
ρήμα
άμεσο
αντικείμενο
έμμεσο
αντικείμενο

Υπάρχουν και ενεργητικά ρήματα που δεν παίρνουν αντικείμενο, γιατί η ενέργειά τους
δε μεταβαίνει σε κάποιον άνθρωπο, ζώο ή πράγμα. Αυτά τα λέμε αμετάβατα.

Ο Ορέστης τρέχει.
Ο Βρασίδας ροχαλίζει.

Συνδετικά λέμε τα ρήματα που συνδέουν το υποκείμενο της πρότασης (για το υποκείμε-
νο βλ. ενότητα 16.1) με κάποια άλλη φράση, που ονομάζεται κατηγορούμενο. Αυτή η
φράση φανερώνει μια ιδιότητα ή ένα χαρακτηριστικό που έχει το υποκείμενο.

eikonaE10_33
Συνδετικά ρήματα είναι τα:
είμαι, γίνομαι, φαίνομαι,
εμφανίζομαι, παρουσιάζομαι,
λέγομαι, αποδεικνύομαι,
εκλέγομαι, διορίζομαι κ.ά.

Ο Βρασίδας έγινε επιστήμονας.
Η Αγγελίνα είναι έξυπνη.

 

 

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 28
Βρίσκω τα ρήματα στο παρακάτω κείμενο και τα ταξινομώ στα σω-
στά κουτάκια ανάλογα με τον τύπο τους.

Ο θείος μου εκλέχθηκε δήμαρχος από την πλειοψηφία των συμπολιτών μας για να υπηρε-
τήσει τον δήμο μας. Από τις πρώτες μέρες έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για την πόλη μας.
Καθάρισε τους δρόμους από τα σκουπίδια και ελευθέρωσε τα πεζοδρόμια από τα δεκάδες
παρκαρισμένα αυτοκίνητα. Επίσης, χάρη στις προσπάθειές του, τα βράδια κοιμόμαστε πια
ήσυχοι, γιατί ξέρουμε πως η πόλη μας είναι ασφαλής.

μεταβατικά
 
αμετάβατα
 
συνδετικά