8.2 Προσθετικές ιδιότητες διαλυμάτωνΌταν διαλύεται μία ουσία στο νερό, το διάλυμα που προκύπτει έχει σαφώς νέες ιδιότητες ως προς το διαλύτη (νερό). Άλλη γεύση, άλλη πυκνότητα, άλλο ιξώδες κ.λπ. Ακόμα και αν διαλυθεί η ίδια ποσότητα από δύο ενώσεις στον ίδιο όγκο διαλύτη, τα διαλύματα που προκύπτουν έχουν διαφορετικές ιδιότητες π.χ. πυκνότητες.
Μείωση της τάσης ατμών - Νόμος RaoultΕίναι γνωστό ότι η τάση ατμών ενός υγρού είναι η πίεση που ασκούν οι ατμοί του υγρού όταν το υγρό βρίσκεται σε ισορροπία με τους ατμούς του. ΥΓΡΟ Αν διαλύσουμε μια μη πτητική ουσία σ΄ ένα υγρό διαλύτη π.χ. ένα στερεό, παρατηρείται ελάττωση της τάσης ατμών του διαλύτη. Το υγρό, δηλαδή, εξατμίζεται δυσκολότερα. Το φαινόμενο αυτό εξηγείται ως εξής: Στην επιφάνεια του καθαρού διαλύτη υπάρχουν αποκλειστικά μόρια διαλύτη. Ορισμένα απ΄ αυτά υπερνικούν τις διαμοριακές δυνάμεις και εξατμίζονται. Η παρουσία του μη πτητικού διαλυμένου σώματος ελαττώνει τον αριθμό των μορίων του διαλύτη στην επιφάνεια του υγρού, επομένως η εξάτμιση περιορίζεται και η τάση ατμών ελαττώνεται. Προφανώς όσο μεγαλύτερη είναι η ποσότητα του διαλυμένου σώματος, τόσο μεγαλύτερη μείωση της τάσης ατμών παρατηρείται.
ΣΧΗΜΑ 8.14 Η παρουσία μη πτητικής διαλυμένης ουσίας προκαλεί μείωση της τάσης ατμών του υγρού-διαλύτη. Το παραπάνω θέμα της μείωσης της τάσης ατμών ενός υγρού κατά τη διάλυση σ’ αυτό μιας μη πτητικής ουσίας, μελετήθηκε πειραματικά το 1886 από το Γάλλο χημικό Francois Raoult. Τα αποτελέσματα της μελέτης του αυτής διατυπώθηκαν με τη μορφή ενός νόμου, που σήμερα είναι γνωστός ως νόμος Raoult. Υπάρχουν αρκετοί τρόποι διατύπωσης του νόμου αυτού. Μία εξ αυτών είναι η εξής: |
Μαθηματικά εκφρασμένος ο νόμος αυτός είναι : P = P o χ διαλύτη όπου, P = τάση ατμών του διαλύματος Άλλη έκφραση του νόμου του Raoult είναι η εξής: (ΔP)σχ = (P o- P) / P o = χ ουσίας
Παρατηρήσεις 3. Ο νόμος του Raoult είναι ακριβής σε ιδανικά διαλύματα. Ιδανικό θεωρείται το διάλυμα του οποίου οι διαμοριακοί δεσμοί μεταξύ διαλύτη - διαλυμένου σώματος (π.χ. Α-Β) είναι της ίδιας περίπου ισχύος με αυτούς που εμφανίζονται μεταξύ των μορίων διαλύτη - διαλύτη (π.χ. Α-Α) και διαλυμένου σώματος - διαλυμένου σώματος (π.χ. Β-Β). Πιθανόν κανένα διάλυμα δεν καλύπτει πλήρως τις προϋποθέσεις αυτές. Πολλά όμως διαλύματα θεωρούνται ότι προσεγγίζουν ικανοποιητικά την εικόνα αυτή, ώστε να θεωρούνται ιδανικά. Παράδειγμα φέρνουμε το μίγμα υδρογονανθράκων στη βενζίνη ή το μίγμα βενζολίου - τολουολίου. |
F. M. Raoult (1830 -1901) Γάλλος χημικός. Από το 1867 και μέχρι το θάνατο του ήταν καθηγητής στο πανεπιστήμιο της Γκρενόμπλ. Μελέτησε πειραματικά τις προσθετικές ιδιότητες, όπως την ελάττωση του σ.π. και ελάττωση της τάσης ατμών μοριακών και ηλεκτρολυτικών διαλυμάτων. Τα αποτελέσματα των μετρήσεων του απέδειξαν την ισχύ της θεωρίας ηλεκτρολυτικής διάστασης του Arrhenius.
• Ο νόμος του Raoult στη μορφή που δίνεται, ισχύει με την προϋπόθεση ότι: |
Παράδειγμα 8.6 Ποια είναι η τάση ατμών υδατικού διαλύματος γλυκόζης (C6H12O6) περιεκτικότητας 5% w/w στους 27 °C, αν η τάση ατμών του νερού στους 27 °C είναι Ρ 0= 30 mmHg; ΛΥΣΗ |
• Αν η τάση ατμών είναι μεγαλύτερη απ΄ αυτή που προβλέπεται από το νόμο του Raoult, τότε έχουμε θετική απόκλιση από το νόμο. Οι αποκλίσεις αυτές μπορούν να αποδοθούν στη διάσπαση ισχυρών διαμοριακών δεσμών κατά την ανάμιξη π.χ. δεσμών υδρογόνου. Παράδειγμα διαλύματος με θετική απόκλιση είναι η αιθανόλη - βενζόλιο. • Αν η τάση ατμών βρεθεί μικρότερη απ΄ αυτή που προβλέπεται από το νόμο του Raoult, τότε έχουμε αρνητική απόκλιση. Οι αποκλίσεις αυτές μπορούν να αποδοθούν στο σχηματισμό ισχυρών διαμοριακών δεσμών κατά την ανάμιξη π.χ. δεσμών υδρογόνου. Παράδειγμα διαλύματος με αρνητική απόκλιση είναι το μίγμα ακετόνης - χλωροφόρμιου. |
Εφαρμογή Ποια η τάση ατμών υδατικού διαλύματος ουσίας Α 10% w/w η οποία δεν είναι ηλεκτρολύτης και έχει σχετική μοριακή μάζα 100; (Η τάση ατμών του Η2Ο στην ίδια θερμοκρασία είναι 30,6 mmHg). |
30 mmHg |
Ανύψωση του σημείου βρασμού και ταπείνωση του σημείου πήξηςΑνύψωση σημείου βρασμούΤο πέρασμα για κάθε ουσία από τη μία φάση στην άλλη είναι στενά συνδεδεμένο με την τάση των ατμών της ουσίας. Ως σημείο βρασμού (ή σημείο ζέσεως) ορίζεται η θερμοκρασία εκείνη στην οποία η τάση των ατμών ενός υγρού εξισώνεται με την εξωτερική πίεση. Στην περίπτωση του καθαρού νερού αυτό συμβαίνει στους 100 °C (κανονικό σημείο βρασμού του νερού). Ωστόσο, σ' ένα υδατικό διάλυμα η τάση των ατμών του διαλύματος είναι μικρότερη από εκείνη του νερού, με αποτέλεσμα το σημείο βρασμού να ανυψώνεται. Μάλιστα, όσο μεγαλύτερη είναι η συγκέντρωση του διαλύματος, τόσο μικρότερη είναι η τάση των ατμών του διαλύματος, άρα και τόσο μεγαλύτερη είναι η ανύψωση του σημείου βρασμού. Συνεπώς, η ανύψωση του σημείου βρασμού του διαλύτη εξαρτάται από τη συγκέντρωση του διαλύματος και μάλιστα ισχύει:
Δηλαδή, ΔΤb = Kb m όπου,
όπου, |
• Κανονικό σ.β. είναι η θερμοκρασία στην οποία η τάση ατμών της ουσίας είναι 1 atm. Η εξίσωση της ανύψωσης του σ.β ισχύει με την προϋπόθεση ότι: • molality: εκφράζει τον αριθμό των mol της διαλυμένης ουσίας σε 1000 g διαλύτη. Δηλαδή, αν έχουμε 0,3 mol διαλυμένης ουσίας σε 1000 g διαλύτη η molality είναι 0,3 m. |
Ταπείνωση σημείου πήξης Με την ίδια λογική, το σημείο πήξης ενός διαλύματος είναι χαμηλότερο από εκείνο του καθαρού διαλύτη. Έτσι, το θαλασσινό νερό, που είναι πλούσιο σε άλατα, δεν πήζει τόσο εύκολα όσο το νερό των λιμνών και των ποταμών.
ΔΤf = Kf m όπου,
όπου, |
• Κανονικό σ.π. είναι το σ.π. της ουσίας σε πίεση 1atm. Η εξίσωση της ταπείνωσης του σ.π. ισχύει με την προϋπόθεση ότι:
Η προσθήκη αντιπηκτικών υγρών στο νερό των ψυγείων των αυτοκινήτων, όπως π.χ. της γλυκόλης C2H4(OH)2 αποτελεί μια εφαρμογή της ταπείνωσης του σ.π. Άλλη εφαρμογή είναι η χρησιμοποίηση αλάτων, όπως NaCl και CaCl2 για το λιώσιμο των πάγων στους χιονισμένους δρόμους. |
ΣΧΗΜΑ 8.14 Διάταξη για τον υπολογισμό του σημείου πήξης ενός υγρού.
Παρακάτω δίνεται πίνακας με τις τιμές των Kb και Kf διαφόρων διαλυτών με τις αντίστοιχες τιμές των σ.β. και σ.π.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Μιλώντας γενικά πρέπει να αναφέρει κανείς, ότι η διάλυση 1 mol μιας ουσίας δε δημιουργεί πάντα και 1 mol σωματιδίων στο διάλυμα. Το διαλυμένο σώμα μπορεί να διίσταται (ή ιοντίζεται) πλήρως ή μερικώς σχηματίζοντας έτσι μεγαλύτερο αριθμό σωματιδίων. Στον αντίποδα αυτού είναι δυνατό τα μόρια του διαλυμένου σώματος να συμπυκνώνονται ή να πολυμερίζονται ή να συσσωματώνονται πλήρως ή μερικώς προς μεγαλύτερα συγκροτήματα, οπότε βέβαια ο αριθμός των ανεξαρτήτων σωματιδίων μικραίνει. Τέτοιες πληροφορίες για διάσταση ή πολυμερισμό συχνά προκύπτουν από τη μελέτη των προσθετικών διαλυμάτων του διαλύματος.
Παράδειγμα 8.6 Διαλύονται 3 g θείου σε 100 g κυκλοεξανίου και το σχηματιζόμενο διάλυμα έχει σημείο πήξης 4,16 °C. Να βρεθούν: ΛΥΣΗ Εφαρμογή Η προπανόνη βράζει στους 56,38 °C. Διάλυμα περιέχει 20 g προπανόνης και 1,41 g οργανικού στερεού Χ διαλυμένου στην προπανόνη. Το σημείο βρασμού του διαλύματος είναι 56,88 °C. Ποια είναι η σχετική μοριακή μάζα του Χ, αν η ζεσεοσκοπική σταθερά της προπανόνης είναι Κb =1,67 °C/ m. |
235,5 |
Ώσμωση και Ωσμωτική πίεση Η ωσμωτική πίεση είναι μία ακόμη προσθετική ιδιότητα των διαλυμάτων, η οποία παρατηρείται μόνο κάτω από ορισμένες συνθήκες. Για να εκδηλωθεί, δηλαδή, απαιτείται μια ημιπερατή μεμβράνη, φυσική ή συνθετική, που επιτρέπει κάποιες ουσίες να περνούν και κάποιες όχι (δρα δηλαδή σαν ένα είδος μοριακού κόσκινου).
Θεωρήστε μία ημιπερατή μεμβράνη η οποία διαχωρίζει ένα υδατικό διάλυμα από καθαρό νερό. Αν δεν υπήρχε η μεμβράνη το διάλυμα θα ανακατευόταν με το νερό και θα πρόκυπτε ένα ενιαίο αραιότερο διάλυμα. Όμως, η μεμβράνη επιτρέπει μόνο τη δίοδο των μορίων νερού και προς τις δύο κατευθύνσεις και όχι τη δίοδο των μορίων του διαλυμένου σώματος. Έτσι, λοιπόν, το νερό εισέρχεται με μεγαλύτερη ταχύτητα στο δεξί μέρος του δοχείου με σκοπό να εξισώσει τις συγκεντρώσεις στα δύο μέρη. Η διάχυση αυτή των μορίων του νερού γίνεται όχι μόνο μεταξύ του καθαρού νερού και του διαλύματος, αλλά και μεταξύ δύο διαλυμάτων διαφορετικής συγκέντρωσης και ονομάζεται ώσμωση.
|
ΣΧΗΜΑ 8.15 Ημιπερατή μεμβράνη που χωρίζει το διαλύτη (νερό) από το διάλυμα (ζαχαρόνερο). |
ΣΧΗΜΑ 8.16 Διαγραμματική απεικόνιση του φαινομένου της ώσμωσης και της ωσμωτικής πίεσης. Αποτέλεσμα της ώσμωσης είναι η στάθμη του υγρού να ανεβαίνει στο δεξιό σκέλος του σωλήνα (βλέπε σχήμα 1.16). Θα περίμενε κανείς ότι η ώσμωση θα συνεχιζόταν μέχρι να εξισωθούν οι συγκεντρώσεις των δύο διαλυμάτων. Μόνο τότε το σύστημα θα έβρισκε τη δυναμική του ισορροπία, οπότε ίδιος αριθμός μορίων διαλύτη θα διαπερνούσε την ημιπερατή μεμβράνη και προς τις δύο κατευθύνσεις. Θα έλεγε κανείς ότι η στάθμη κατ΄ αυτό τον τρόπο θα ανέβαινε συνεχώς μια και το διάλυμα όσο και να αραιωθεί δε θα γίνει ποτέ καθαρό νερό. Όμως, καθώς η στάθμη ανεβαίνει μέσα στο σωλήνα η δημιουργούμενη υδροστατική πίεση αυξάνει την ταχύτητα μετακίνησης του νερού προς το διαλύτη. Έτσι, λοιπόν, κάποια στιγμή η στάθμη μέσα στο σωλήνα είναι τέτοια, ώστε οι δύο ταχύτητες μετακίνησης των μορίων νερού προς και από το διαλύτη εξισώνονται, οπότε και το φαινόμενο σταματά.
Η ωσμωτική πίεση είναι μία προσθετική ιδιότητα. Εξαρτάται δηλαδή από την ποσότητα (σε mol) του διαλυμένου σώματος σε ορισμένο όγκο διαλύματος και όχι από την φύση αυτού. Η ωσμωτική πίεση, Π, ενός διαλύματος δίνεται από την παρακάτω σχέση: Π V = n RT Όπου, |
Αν η εξωτερική πίεση ( Ρ ) που ασκείται στην επιφάνεια του διαλύματος είναι ίση με την ωσμωτική πίεση ( Π ) του διαλύματος, τότε δε λαμβάνει χώρα ώσμωση.
Αν η εξωτερική πίεση ( Ρ ) που ασκείται στην επιφάνεια του διαλύματος είναι μεγαλύτερη από την ωσμωτική ( Π ), τότε έχουμε αντίστροφη ώσμωση. |
Π : η ωσμωτική πίεση του διαλύματος Επειδή δε n/V = c έχουμε, Π = c RT Όπου, Η αναλογία της σχέσης με την καταστατική εξίσωση των ιδανικών αερίων είναι και εμφανής και εντυπωσιακή.
Αντίστροφη ώσμωση Αντίστροφη ώσμωση έχουμε, όταν ασκούμε πίεση στο διάλυμα, που διαχωρίζεται με ημιπερατή μεμβράνη από το καθαρό διαλύτη του, μεγαλύτερη από την ωσμωτική του πίεση. Στην περίπτωση αυτή ο διαλύτης διαπερνά την ημιπερατή μεμβράνη, κατά προτίμηση από το διάλυμα της υψηλής προς το διάλυμα της χαμηλής συγκέντρωσης. |
• Η ωσμωτική πίεση είναι η μόνη προσθετική ιδιότητα που εξαρτάται απ’ τη θερμοκρασία του διαλύματος.
• Οι εξισώσεις της ωσμωτικής πίεσης ισχύουν με τη προϋπόθεση ότι:
• Ισοτονικά διαλύματα: είναι τα διαλύματα που έχουν την ίδια τιμή ωσμωτικής πίεσης (Π = 7,7 atm) π.χ. φυσιολογικός ορός (0,9% w/v NaCl ή διάλυμα γυλκόζης 5,7% w/v) και αίμα.
J. H. Van’ t Hoff (1852-1911). Δανός χημικός τιμήθηκε με βραβείο Νόμπελ χημείας το 1901 (το πρώτο που δόθηκε) για την εργασία του σχετικά με τις φυσικοχημικές ιδιότητες των διαλυμάτων. |
ΣΧΗΜΑ 8.17 α. Διάταξη για την αφαλάτωση του νερού σε μεγάλη κλίμακα (πάνω). β. Όταν το θαλασσινό νερό εισέλθει υπό πίεση στο σύστημα, τότε το καθαρό νερό (μπλε σφαίρες) διέρχεται μέσω της ημιπερατής μεμβράνης και καταλήγει στη δεξαμενή του πόσιμου νερού, ενώ τα άλατα (κόκκινες σφαίρες) μένουν εκτός του συστήματος (κάτω).
|
Πάνω. Ο εσωτερικός χώρος σύγχρονης μονάδας αφαλάτωσης με αντίστροφη ώσμωση. |
Βιολογική σημασία της ώσμωσης Το φαινόμενο της ώσμωσης παίζει σημαντικό ρόλο σε πολλά βιολογικά φαινόμενα που συσχετίζονται με τη λειτουργά του κυττάρου. Η κυτταρική μεμβράνη είναι ημιπερατή μεμβράνη. Δηλαδή επιτρέπει τη δίοδο των μορίων του νερού, όχι όμως των μορίων της πρωτεΐνης ή άλλων μεγαλομορίων. Για να μην έχουμε μορφολογικές μεταβολές των ερυθρών αιμοσφαιρίων, όπως φαίνεται στο παρακάτω σχήμα, θα πρέπει τα ενέσιμα διαλύματα π.χ. φυσιολογικός ορός (υδατικό διάλυμα 0,9% w/w. NaCl) να έχουν την ίδια ωσμωτική με το αίμα, δηλαδή περίπου 8 atm.
ΣΧΗΜΑ 8.18 Ερυθρά αιμοσφαίρια σε διάλυμα α. ισοτονικό β. υπερτονικό και γ. υποτονικό ως προς το ενδοκυττάριο υγρό. |
|
Παράδειγμα 8.7 Οριζόντιο κυλινδρικό δοχείο έχει μήκος 24 cm και χωρίζεται στο μέσο με κινητή ημιπερατή μεμβράνη. Γεμίζουμε το ένα μέρος με υδατικό διάλυμα που περιέχει 0,1 mol ουσίας Α και το άλλο με υδατικό διάλυμα που περιέχει 0,2 mol της Α. Προς τα που θα κινηθεί η μεμβράνη και πόσο;
ΛΥΣΗ
Εφαρμογή Οριζόντιο κυλινδρικό δοχείο έχει μήκος 40 cm και χωρίζεται στο μέσο με κινητή ημιπερατή μεμβράνη. Το ένα μέρος είναι γεμάτο με υδατικό διάλυμα που περιέχει 0,2 mol ουσίας Α και το άλλο με υδατικό διάλυμα που περιέχει 0,5 mol ουσίας Β. Προς τα που και πόσο θα κινηθεί η μεμβράνη και γιατί; |
8,57 m |
Γνωρίζεις ότι......
Δορυφόροι στην υπηρεσία της μετεωρολογίας για τη μέτρηση κατανομών θερμοκρασίας και υγρασίας, καθώς και φωτογράφηση νεφών στην ατμόσφαιρα. Υδρατμοί στον αέρα. Ένα «Δελτίο καιρού». Το περιεχόμενο του ατμοσφαιρικού αέρα σε υδρατμούς θα μπορούσε να δίνεται σαν τάση των ατμών, αλλά αυτή η πρακτική δεν ακολουθείται. Αντίθετα, εκείνο το οποίο ακούμε στα δελτία του καιρού είναι η υγρασία του αέρα. Ένα μέτρο της ποσότητας των υδρατμών, είναι η απόλυτη υγρασία, η οποία εκφράζει τη μάζα των υδρατμών που περιέχεται σε 1 m3 αέρα. Σε θερμοκρασία π.χ. 37 oC (310 Κ) 1 m3 αέρα μπορεί να περιέχει το πολύ 48 g Η2Ο. Συνήθως όμως δίνεται ως σχετική υγρασία, η οποία είναι ο λόγος της τρέχουσας ποσότητας των υδρατμών προς την μέγιστη ποσότητα που θα μπορούσε να περιέχει (αν ήταν κορεσμένος). Σχετική υγρασία 0% σημαίνει ότι ο αέρας είναι τελείως ξηρός, ενώ 100 % σημαίνει ότι ο αέρας είναι κορεσμένος σε υδρατμούς. |
Λέξεις Κλειδιά
|
Ασκήσεις - Προβλήματαα. Διαμοριακές Δυνάμεις
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
β. Νόμος μερικών πιέσεων - Τάση ατμών
|
• H τιμή της παγκόσμιας σταθεράς των αερίων θεωρείται δεδομένη για τις ασκήσεις:
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
0,8 atm - 1,2 atm
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
12 atm - 18 atm
|
|
• Η σχετική μοριακή μάζα (Μοριακό Βάρος) τις πιο πολλές φορές στην Ελληνική βιβλιογραφία συμβολίζεται με ΜΒ. Στο παρόν βιβλίο υιοθετείται η πρόταση της IUPAC και συμβολίζεται Μr. PH2 =2 atm nSO2 =6 mol |
|||||||||||||||||||||||||
|
γ. Προσθετικές ιδιότητες – Νόμος Raoult
|
|
|
|
α.90,1 β.C2O4H2 γ.90
100 mmHg |
δ. Ζεσεοσκοπία - Κρυοσκοπία
|
|
|
α. 62, β. C2H4O2, γ. 60
α. 256,4 β. 8 γ. 25
3200 g
α. 9,1% w/w
α. ΙΙ β. Ι,ΙΙΙ γ. Ι,ΙΙΙ |
ε. Ωσμωτική Πίεση
|
Γενικά προβλήματα
|
12 cm
10 L
10 g, 24 g
11/3 atm
12 L
255
α. 100,52 °C
|
|
91,67
όχι
2,88 atm
α. 28,96 mmHg
α. -0,92 °C
Α: κενό |
Δραστηριότητα 1Αντίστροφη ώσμωση και πόσιμο νερόΤο 1980, το Αμερικανικό ναυτικό παρουσίασε μια μικρή χειροκίνητη συσκευή για παραγωγή πόσιμου νερού από θαλασσινό νερό. Στη βάση της, η συσκευή είναι μια τρόμπα με δυνατότητα να αναπτύσσει πίεση μέχρι 70 atm και παραγωγή 5 L πόσιμου νερού την ώρα. Η αρχή λειτουργίας της βασίζεται στην αντίστροφη ώσμωση.
|
![]() |
Δραστηριότητα 2Κρασί και ταπείνωση του σημείου πήξεωςΤο έτος 8 μ.Χ. ο Καίσαρας Αύγουστος εξόρισε τον Λατίνο ποιητή Οβίδιο σε μια πόλη στη Μαύρη Θάλασσα, τη σημερινή Κωνστάντζα της Ρουμανίας. Εκεί ο ποιητής έγραψε ένα ποίημα, όπου σε κάποια περιγραφή αναφέρει : «Το κρασί ήταν σκληρό, σερβιριζόταν χωρίς κανάτες -έχοντας όμως το σχήμα τους- και οι άνθρωποι δεν έπιναν γουλιές αλλά το μάσαγαν….» Διαδικασία Πείραμα |
![]() |
Aπαντήσεις στις ασκήσεις πολλαπλής επιλογής και σωστού λάθους
|
![]() |