ΖΩΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

5.7 Αρχές διατροφής αγροτικών ζώων

Γενικά

Για να μπορούν τα ζώα να συντηρούνται, να αναπτύσσονται, να αναπαράγονται, να αναπληρώνουν τους φθειρόμενους ιστούς και να παράγουν προϊόντα, πρέπει να καταναλώνουν ζωοτροφές από τις οποίες προμηθεύονται θρεπτικά συστατικά και ενέργεια.

Τα αγροτικά ζώα μπορούν να τραφούν με μια μεγάλη ποικιλία ζωοτροφών, που είναι φυτικής, ζωικής ή ανόργανης προέλευσης. Πρέπει να σημειωθεί ότι τα ζώα και ιδιαίτερα τα μηρυκαστικά μπορούν να αξιοποιούν θρεπτικά συστατικά που περιέχονται σε ζωοτροφές (σανός, άχυρα, ενσιρώματα) που ο άνθρωπος και τα μονογαστρικά ζώα δεν μπορούν να αξιοποιήσουν (Εικ. 5-11).

Εικόνα 5-11
Μπάλες σανού σιταριού που χρησιμοποιούνται στη διατροφή των ζώων

Οι ζωοτροφές περιέχουν θρεπτικά συστατικά όπως υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, λίπη, ανόργανα στοιχεία, βιταμίνες και νερό που είναι απαραίτητα για την διατήρηση της ζωής και την παραγωγή διάφορων ζωικών προϊόντων. Ορισμένα από τα θρεπτικά συστατικά χρειάζονται σε μεγάλες ποσότητες, ενώ άλλα σε ελάχιστες. Είναι όμως όλα απαραίτητα για τη σωστή διατροφή των ζώων. Τα θρεπτικά συστατικά πέπτονται από τον οργανισμό, καθώς περνούν από το πεπτικό σύστημα των ζώων και διασπώνται σε απλούστερες χημικές ενώσεις. Οι ενώσεις αυτές απορροφούνται και μεταφέρονται με το αίμα στα διάφορα κύτταρα του σώματος όπου και χρησιμοποιούνται για τη διατήρηση της ζωής και την

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5

παραγωγή των διαφόρων ζωικών προϊόντων. Κατά γενικό κανόνα στην παραγωγή των ζωικών προϊόντων η διατροφή των ζώων μετέχει με ένα ποσοστό 60- 75% στη διαμόρφωση του τελικού κόστους παραγωγής τους.

Θρεπτικά συστατικά.

Η καθημερινή διατροφή των ζώων θα πρέπει να περιλαμβάνει απαραίτητα όλα τα θρεπτικά συστατικά, δηλαδή το νερό, τις πρωτεΐνες, τους υδατάνθρακες, τα λίπη, τις βιταμίνες και τα ανόργανα στοιχεία. Μερικά από τα θρεπτικά συστατικά χορηγούνται σε μεγαλύτερες ποσότητες, ενώ άλλα σε πολύ μικρότερες. Η έλλειψη όμως κάποιου θρεπτικού συστατικού επηρεάζει αρνητικά την παραγωγικότητα και δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στην υγεία των ζώων. Η τροφή λοιπόν πρέπει να περιέχει όλα τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζεται ο οργανισμός στις διάφορες φάσεις της ζωής του. Το σύνολο των τροφών που χρειάζεται ένα ζώο για να καλύψει τις ανάγκες του σε θρεπτικά συστατικά και ενέργεια για ένα εικοσιτετράωρο ονομάζεται σιτηρέσιο. Όταν το σιτηρέσιο περιέχει όλα όσα χρειάζεται το ζώο, τότε ονομάζεται ισόρροπο ή πλήρες. Αντίθετα, αν λείπει κάτι, τότε λέγεται ελλιπές. Η ποσότητα σε βάρος και η σύνθεση ενός σιτηρεσίου ποικίλει ανάλογα με το είδος του ζώου, την ηλικία, την παραγωγική φάση και τη φυσιολογική κατάσταση στην οποία βρίσκεται.

Το νερό

Μετά το οξυγόνο το νερό είναι το πλέον απαραίτητο για την ζωή και το περισσότερο άφθονο συστατικό στο σώμα των ζώων αποτελώντας το 55% έως 80% του συνολικού βάρους του σώματος τους. Καμιά άλλη ουσία δεν έχει τόσο πολλές, σημαντικές και ζωτικές λειτουργίες όσες το νερό. Είναι το μέσο για να γίνουν όλες σχεδόν οι χημικές αντιδράσεις, μέσα και έξω από τα κύτταρα του σώματος, ενώ αποτελεί το κύριο συστατικό πολλών υγρών του σώματος όπως π.χ. του αίματος, της λέμφου και του εγκεφαλονωτιαίου υγρού. Αποβάλλεται από τον οργανισμό με τα ούρα, τα κόπρανα, τον ιδρώτα, τον εκπνεόμενο αέρα και τα κτηνοτροφικά προϊόντα π.χ. μια μεγάλη ποσότητα νερού αποβάλλουν τα γαλακτοπαραγωγικά ζώα με το γάλα. Οι ανάγκες των παραγωγικών ζώων σε νερό δεν είναι σταθερές για ένα είδος ζώου, ακόμη και για ένα συγκεκριμένο ζώο, αλλά επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες όπως την ηλικία, το μέγεθος του σώματος, τη διατροφή, τη σωματική δραστηριότητα, τη γαλακτοπαραγωγή, την εξωτερική θερμοκρασία, την υγρασία του περιβάλλοντος κ.ά. Τα ζώα θα πρέπει να έχουν πάντοτε στη διάθεσή τους, ιδιαίτερα τις ζεστές μέρες του καλοκαιριού,

ΖΩΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

αρκετή ποσότητα καθαρού και δροσερού νερού για να ικανοποιούν τις ανάγκες τους. Όταν δεν υπάρχει άφθονο νερό στη διάθεση τους τότε το πότισμα πρέπει να γίνεται μετά το γεύμα.

Οι πρωτεΐνες

Οι πρωτεΐνες είναι απαραίτητα συστατικά όλων των ζώντων οργανισμών. Αποτελούνται από αλυσίδες απλούστερων δομικών μονάδων, τα αμινοξέα. Τα αμινοξέα που υπάρχουν στη φύση είναι πάνω από διακόσια, ιδιαίτερο όμως ενδιαφέρον παρουσιάζουν εκείνα που συμμετέχουν στη δημιουργία των πρωτεϊνών και είναι περίπου είκοσι. Μεταξύ των στοιχείων που περιέχουν τα αμινοξέα είναι και το άζωτο, κύριο θρεπτικό στοιχείο για τα ζώα. Γενικά η κατακράτηση του αζώτου αυξάνεται στα ζώα μέχρι την ήβη και μετά μειώνεται. Με εξαίρεση τα αγροτικά ζώα που το πεπτικό τους σύστημα περιλαμβάνει τη μεγάλη κοιλία (αιγοπρόβατα και βοοειδή) που τα βακτήριά της έχουν την ικανότητα να συνθέτουν μικροβιακή πρωτεΐνη, ορισμένα αμινοξέα δεν μπορούν να συντεθούν από τον οργανισμό των ζώων και θα πρέπει να τους παρέχονται με τις ζωοτροφές. Τα αμινοξέα αυτά έχουν ιδιαίτερη σημασία για τις διάφορες λειτουργίες του σώματος και ονομάζονται απαραίτητα. Η έλλειψη ενός ή περισσότερων απαραίτητων αμινοξέων από το σιτηρέσιο μπορεί να προκαλέσει μείωση της ανάπτυξής τους, μείωση της παραγωγής και σε ακραίες περιπτώσεις ακόμη και το θάνατο. Ζωοτροφές πλούσιες σε πρωτεΐνες είναι τα ιχθυάλευρα, κρεατάλευρα, αιματάλευρα, τα γαλακτοκομικά υποπροϊόντα, το σογιάλευρο, τα σπέρματα των ψυχανθών, οι ζύμες, η φυλλώδης χλωρά νομή των ψυχανθών κ.ά. Κατά τη διάρκεια της πέψης οι πρωτεΐνες των τροφών, είτε από φυτικές, είτε από ζωικές ζωοτροφές, αποδομούνται στα αμινοξέα που τις αποτελούν, τα οποία μεταφέρονται με το αίμα στα κύτταρα όπου επανασυνθέτονται σε πρωτεΐνες του σώματος των ζώων, όπως αυτές των μυών, του τριχώματος, του κολλαγόνου κ.ά., αλλά και των ζωικών προϊόντων, όπως το γάλα, τα αυγά κ.ά. Σε ορισμένες περιπτώσεις είναι δυνατόν τα ζώα να χρησιμοποιούν τις πρωτεΐνες για παραγωγή ενέργειας. Η πλήρης καύση 1 γραμ. πρωτεΐνης αποδίδει 4,0 χιλιοθερμίδες.

Οι υδατάνθρακες

Οι υδατάνθρακες αποτελούν μια από τις κύριες πηγές ενέργειας των αγροτικών ζώων. Οι απλοί υδατάνθρακες αποτελούνται από μικρές αλυσίδες μορίων γλυκόζης. Με την πέψη των υδατανθράκων τα μόρια της γλυκόζης, που απελευθερώνονται, μεταφέρονται, αφού απορροφηθούν,

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5

με το αίμα στα κύτταρα, όπου μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν υλικό για τις χημικές αντιδράσεις που παράγουν τα ζωικά προϊόντα, όπως το γάλα, το κρέας, τα αυγά ή για να προσφέρουν την απαραίτητη ενέργεια που απαιτείται για την εκτέλεση διάφορων εργασιών από τα ζώα. Το γλυκογόνο είναι η κύρια μορφή αποταμίευσης των υδατανθράκων στο σώμα των ζώων. Βρίσκεται σε όλα τα κύτταρα αλλά κυρίως στο συκώτι, όπου αποταμιεύεται το περίσσευμά του, και τους μύες, όπου χρησιμοποιείται σαν κύρια πηγή ενέργειας κατά τη λειτουργία του μυϊκού συστήματος. Η πλήρης καύση 1 γραμ. υδατανθράκων αποδίδει 3,75 χιλιοθερμίδες.

Τα λίπη

Τα λίπη είναι μια συμπυκνωμένη πηγή ενέργειας που χρησιμοποιούνται σε κάποιες περιπτώσεις και ως ζωοτροφή για να αυξήσει την παρεχόμενη με την τροφή ενέργεια, χωρίς συγχρόνως να αυξάνεται ο όγκος της τροφής. Επίσης τα λίπη είναι σημαντικοί φορείς ορισμένων βιταμινών. Η ενέργεια που αποδίδει η πλήρης καύση 1 γραμ. λίπους είναι 9 χιλιοθερμίδες, δηλαδή 2,25 φορές περισσότερη από την αντίστοιχη ενέργεια που αποδίδουν με την καύση τους ίδιες ποσότητες υδατανθράκων ή πρωτεϊνών. Το λίπος αποθηκεύεται σε όλα τα κύτταρα αλλά κυρίως στο υποδόριο συνδετικό ιστό, την κοιλιακή περιοχή, μεταξύ των μυών, και στο μυελό των οστών. Το είδος και η ποσότητα του λίπους που θα αποθηκευτεί επηρεάζονται άμεσα από την περιεκτικότητα και τη σύσταση του λίπους της τροφής. Πλούσιες σε λίπος ζωοτροφές είναι τα ελαιούχα σπέρματα, τα ιχθυάλευρα, τα αυτούσια λίπη, τα έλαια φυτικής και ζωικής προέλευσης κ.ά.

Οι βιταμίνες

Βιταμίνες είναι οργανικές ενώσεις απαραίτητες σε μικρές ποσότητες για τη φυσιολογική λειτουργία όλων των οργανισμών. Η έλλειψη μιας ή περισσοτέρων βιταμινών έχει ως αποτέλεσμα τη διαταραχή του μεταβολισμού και την εκδήλωση διάφορων ασθενειών. Οι βιταμίνες διακρίνονται σε δύο κύριες κατηγορίες: τις υδατοδιαλυτές (συμπλέγματος Β και η C) και τις λιποδιαλυτές (A, D. Ε, Κ). Οι απαραίτητες για τον οργανισμό βιταμίνες είτε περιέχονται στις ζωοτροφές, είτε συντίθενται (ορισμένες από αυτές) από μικροοργανισμούς του πεπτικού σωλήνα, είτε μπορεί σε κατάλληλες συνθήκες να συντεθούν για ορισμένα είδη ζώων, σε ορισμένους ιστούς τους. Οι ποσότητες όμως των βιταμινών που παράγονται δεν είναι πάντοτε επαρκείς για να καλύψουν τις ανάγκες των ζώων. Οι ποσοτικές ανάγκες σε βιταμίνες εξαρτώνται από το είδος του ζώου, την ηλικία του, τη φυσιολογική του κατάσταση (κυοφορία, γαλακτοπαραγωγή κ.ά.), την παραγωγικότητα

ΖΩΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

των ζώων, τη σύνθεση του σιτηρεσίου, τις αλληλεπιδράσεις ορισμένων βιταμινών μεταξύ τους, τη θερμοκρασία και την υγρασία του περιβάλλοντος, καθώς και από γενετικούς, στερητικούς και νοσογόνους παράγοντες. Επιπλέον τα αντιβιοτικά και οι διάφοροι χημειοθεραπευτικοί παράγοντες επηρεάζοντας τους μικροοργανισμούς τού πεπτικού σωλήνα μειώνουν τη σύνθεση των βιταμινών από αυτούς και αυξάνουν ανάλογα τις ανάγκες του οργανισμού για συγκεκριμένες βιταμίνες.

Τα ανόργανα στοιχεία

Από το σύνολο των ανόργανων στοιχείων που περιέχονται στις διάφορες ζωοτροφές, αυτά που έχουν συγκεκριμένο ρόλο στις φυσιολογικές λειτουργίες και το μεταβολισμό των ζώων χαρακτηρίζονται ως απαραίτητα. Η έλλειψη των στοιχείων αυτών από το σιτηρέσιο των ζώων προκαλεί ασθένειες στα ζώα, γνωστές σαν τροφοπενίες, που εξαφανίζονται όταν προσθέσουμε στο σιτηρέσιο το στοιχείο η έλλειψη του οποίου τις προκάλεσε. Τα απαραίτητα ανόργανα στοιχεία διακρίνονται σε δύο κατηγορίες: τα κύρια στοιχεία ή μακροστοιχεία που χρειάζονται σε μεγάλες ποσότητες (γραμμάρια ή δέκατα του γραμμαρίου ανά ημέρα) και τα μικροστοιχεία ή ιχνοστοιχεία που είναι απαραίτητα σε μικρότερες ποσότητες (χιλιοστά η εκατομμυριοστά του γραμμαρίου ανά ημέρα). Τα μακροστοιχεία περιλαμβάνουν το ασβέστιο, το φώσφορο, το κάλιο, το θείο, το νάτριο, το χλώριο, και το μαγνήσιο. Αντίστοιχα τα ιχνοστοιχεία περιλαμβάνουν το σίδηρο, το σελήνιο, τον ψευδάργυρο, το χαλκό, το κοβάλτιο, το χρώμιο, το ιώδιο, το μολυβδαίνιο, το μαγγάνιο, το φθόριο και το νικέλιο.