2.6 Αναπτυξιακή στρατηγική και μέτρα αναπτυξιακής πολιτικής

Αφού η κυριότερη δραστηριότητα στις αγροτικές περιοχές είναι η γεωργική, τα μέτρα που παίρνονται για το γεωργικό τομέα επηρεάζουν αποφασιστικά την ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών.

Στο προηγούμενο κεφάλαιο έγινε αναφορά στα μέτρα της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, που αναφέρονται στη στήριξη των τιμών των γεωργικών προϊόντων και στην αναδιάρθρωση της γεωργίας. Η χρηματοδότηση των μέτρων αυτών γίνεται από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων (ΕΓΤΠΕ), που είναι περισσότερο γνωστό από τα γαλλικά αρχικά ως FEOGA.

Η ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Όμως, εκτός από τα μέτρα που παίρνονται ειδικά για το γεωργικό τομέα, τις αγροτικές περιοχές τις ενδιαφέρουν και τα μέτρα που παίρνονται στο πλαίσιο της κοινωνικής πολιτικής και στο πλαίσιο της πολιτικής περιφερειακής ανάπτυξης. Για την κοινωνική πολιτική, χρηματοδοτικό όργανο είναι το Κοινωνικό Ταμείο και για την περιφερειακή πολιτική το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης.

Από τη δεκαετία του 1980 είχε φανεί στην πράξη ότι σε πολλές περιπτώσεις τα Ταμεία αυτά δεν συντονίζονταν μεταξύ τους για τις ενισχύσεις που παρείχαν. Γι' αυτό, από το 1988 αποφασίστηκε να καθοριστούν οι γενικότεροι αναπτυξιακοί στόχοι της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ανάλογα με τις κάθε φορά ανάγκες να καλούνται τα επιμέρους Ταμεία να συμβάλλουν. Επιδίωξη είναι να σχεδιάζεται ολοκληρωμένης μορφής ανάπτυξη, ώστε τα αποτελέσματα να είναι καλύτερα σε σχέση με τα κεφάλαια που θα χρησιμοποιούνται.

Οι στόχοι που καθορίστηκαν ήταν αρχικά πέντε και αναφέρονταν στις περιοχές που υστερούν εισοδηματικά, στις βιομηχανικές περιοχές που όδευαν σε παρακμή, στην καταπολέμηση της ανεργίας και στην πρόληψη της και σε ειδικά προβλήματα της υπαίθρου. Μετά την ένταξη της Σουηδίας, της Φινλανδίας και της Αυστρίας, προστέθηκε και ο στόχος υποβοήθησης περιοχών πολύ αραιοκατοικημένων. Η Ελλάδα εντάχθηκε ολόκληρη στις περιοχές του στόχου 1, όπου υπάγονται οι περιοχές με Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν κατά κάτοικο χαμηλότερο από το 75% του μέσου όρου της Ένωσης. Οι περιοχές του στόχου 1 μαζί με τις περιοχές του στόχου 6 (αραιοκατοικημένες) είναι εκείνες στις οποίες χορηγούνται και τα ισχυρότερα κίνητρα (μέχρι και 75% του συνολικού κόστους).

Παράλληλα με τον καθορισμό των στόχων των Ταμείων, το 1988 αποφασίστηκε και ο διπλασιασμός των μέχρι τότε χρησιμοποιούμενων πόρων, σταδιακά μέχρι το 1993.

Η σχεδιασμένη αναπτυξιακή παρέμβαση που εγκρίθηκε για την Ελλάδα το 1990, ονομάσθηκε Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης, το οποίο περιλάμβανε 13 σχέδια περιφερειακής ανάπτυξης και ένα σχέδιο εθνικού επιπέδου, στα οποία, μεταξύ άλλων περιλαμβάνονταν αρδευτικά έργα, αναδιάρθρωση καλλιεργειών, προστασία του περιβάλλοντος και των φυσικών πόρων κ.λ.π., που έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις αγροτικές περιοχές.

Όμως, έχοντας υπόψη τη μεγάλη εξάρτηση των αγροτικών περιοχών από τη γεωργία και παράλληλα την πορεία της αγροτικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, φαίνεται ότι ο γεωργικός τομέας δεν θα είναι σε θέση μακροχρόνια να εξασφαλίζει επαρκή εισοδήματα για τους κατοίκους, τα οποία και να κινούνται παράλληλα προς την εξέλιξη των άλλων

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2

εισοδημάτων. Γι' αυτό, η πολιτική για το γεωργικό τομέα γίνεται σταδιακά αγροτική πολιτική, δηλαδή πολιτική για τον αγροτικό χώρο. Οι πρώτες εκδηλώσεις αυτής της μεταβολής είναι η ένταξη στην ίδια πολιτική μέτρων για την ανάπτυξη και παράπλευρων δραστηριοτήτων στον αγροτικό χώρο. Προς το παρόν, τέτοιες δραστηριότητες αναφέρονται στον αγροτουρισμό, στην αγροβιοτεχνία και στην προστασία του περιβάλλοντος. Με δραστηριότητες προς αυτές τις κατευθύνσεις μπορεί να αξιοποιηθεί καλύτερα ο διαθέσιμος χρόνος των κατοίκων της υπαίθρου που ασχολούνται με τη γεωργία και να συμπληρωθούν τα γεωργικά εισοδήματα.

Επιπλέον, όμως, είναι αναγκαίες και ποιοτικές και διαρθρωτικές μεταβολές στον ίδιο το γεωργικό τομέα. Οι Έλληνες παραγωγοί με τις μικρές γεωργικές εκμεταλλεύσεις δεν μπορούν να προσδοκούν ικανοποιητικά εισοδήματα από την παραγωγή μεγάλης ποσότητας προϊόντων με μικρό κέρδος κατά μονάδα βάρους. Αυτό μπορούν να το επιδιώκουν οι μεγάλες γεωργικές εκμεταλλεύσεις που υπάρχουν σε άλλες χώρες. Μπορούν όμως να εξασφαλίσουν ικανοποιητικό εισόδημα από προϊόντα υψηλής ποιότητας ή από εξειδικευμένα προϊόντα που απαιτούν περισσότερη ανθρώπινη εργασία κατά μονάδα εδάφους και από προϊόντα με ιδιαιτερότητες. Παραδοσιακά προϊόντα, που απευθύνονται σε εξειδικευμένες αγορές και πωλούνται σε υψηλές τιμές και προϊόντα που παράγονται χωρίς χημικά λιπάσματα και φάρμακα (βιολογικά προϊόντα, Εικ. 2-7), είναι δυνατό να αποτελούν ενδιαφέρουσα διέξοδο.

Εικόνα 2-7 Προϊόντα βιολογικής ελαιοκαλλιέργειας

Εικόνα 2-7
Προϊόντα βιολογικής ελαιοκαλλιέργειας

Η ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Ακόμη, η ποικιλία των μικροκλιμάτων που παρουσιάζει η Ελλάδα δίνει συχνά τη δυνατότητα να παράγονται νέα προϊόντα τα οποία ζητούνται στην Ευρωπαϊκή αγορά. Τα παραδείγματα της φράουλας και του ακτινιδίου παλαιότερα και του σπαραγγιού και των βατόμουρων πιο πρόσφατα, δείχνουν ότι τα περιθώρια δεν έχουν εξαντληθεί, τουλάχιστον για καινοτόμους και προοδευτικούς γεωργούς.

Ο προσανατολισμός της γεωργίας προς τέτοιες κατευθύνσεις, αφενός δεν μπορεί να είναι γενικός και αφετέρου απαιτεί ορισμένες προϋποθέσεις. Οι κυριότερες από αυτές είναι η επιστημονική στήριξη των παραγωγών που επιδιώκουν ένα νέο προσανατολισμό και αφετέρου η οργάνωση της διάθεσης των προϊόντων. Προϊόντα που παράγονται σε μικρές ποσότητες από διάσπαρτες εκμεταλλεύσεις είναι δύσκολο να βρουν τους επίσης διάσπαρτους καταναλωτές τους.

Εκείνο που θεωρείται γενικότερα αναγκαίο είναι η ύπαρξη μιας σταθερής αναπτυξιακής πολιτικής για τον αγροτικό χώρο, που να εξασφαλίζει την αναγκαία για κάθε είδους ανάπτυξη υποδομή και κίνητρα ώστε η παραμονή πληθυσμού στις αγροτικές περιοχές να αποτελεί επιλογή και όχι ανάγκη. Το κόστος μιας τέτοιας πολιτικής δεν είναι αμελητέο, αλλά μπορεί να είναι ανταποδοτικό όχι μόνο για τους κατοίκους των αγροτικών περιοχών αλλά και για τους κατοίκους των αστικών κέντρων. Η συντήρηση του φυσικού περιβάλλοντος και η πρόσβαση σε αυτό από τους κατοίκους των αστικών κέντρων δεν θα είναι δυνατή χωρίς τη διατήρηση των αγροτικών κοινωνιών και όσο αυξάνουν τα εισοδήματα, τόσο η αξία που αποδίδεται στα ποιοτικά στοιχεία διαβίωσης μεγαλώνει.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η αγροτική ανάπτυξη αναφέρεται στην ολοκληρωμένη και πολύπλευρη βελτίωση του αγροτικού χώρου, δηλαδή των περιοχών εκτός των αστικών κέντρων, στις οποίες κυρίαρχος τομέας δραστηριότητας είναι η γεωργία. Το 40% του ελληνικού πληθυσμού ζει στις αγροτικές περιοχές.

Κύριες παραγωγικές μονάδες του αγροτικού χώρου αποτελούν οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις, που στην Ελλάδα είναι πολυάριθμες και μικρές, λόγω της πολιτικής που ασκήθηκε στο παρελθόν. Τα γεωργικά εισοδήματα είναι κατά κανόνα χαμηλότερα από τα αστικά, αλλά δεν βρίσκονται σε τόσο μεγάλη απόσταση από τα αστικά, όπως συνέβαινε σε παλαιότερες εποχές.

Στην ιστορική εξέλιξη της ελληνικής γεωργίας ένα σημαντικό ποσοστό των απασχολουμένων στον τομέα αυτό μετανάστευσε στο εσωτερικό ή στο εξωτερικό. Γι' αυτό, οι απασχολούμενοι σήμερα στη γεωργία χαρακτηρίζονται από μεγάλη μέση ηλικία, γεγονός που οφείλεται και στην ενθάρρυνση των νέων να στραφούν σε άλλα επαγγέλματα, και από χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης. Αντίθετα, ο μικρός αριθμός νεοεισερχομένων διαθέτει αυξημένα προσόντα.

Οι άλλοι τομείς της οικονομίας δεν είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένοι στις αγροτικές περιοχές. Ο ίδιος όμως ο γεωργικός τομέας δημιουργεί και μια σειρά από θέσεις εργασίας στους άλλους τομείς με τους οποίους συνδέεται (εφόδια, μεταποιητικές μονάδες, μεταφορές, εμπόριο κ.λ.π.).

Κύριοι φορείς οικονομικής οργάνωσης και ανάπτυξης του αγροτικού χώρου είναι οι αναπτυξιακές εταιρείες και οι συνεταιρισμοί, μέσω των οποίων επιδιώκεται η βελτίωση των εισοδημάτων και του επιπέδου ζωής των κατοίκων των αγροτικών περιοχών. Για την ανάπτυξη των περιοχών αυτών έχουν θεσπισθεί μέτρα πολιτικής με τα οποία επιδιώκεται να αντιμετωπισθούν συνολικά τα προβλήματα, ιδιαίτερα των πιο ευαίσθητων ορεινών, μειονεκτικών και νησιωτικών περιοχών, όπου τα προβλήματα παρουσιάζονται οξυμένα. Με τα μέτρα αυτά επιδιώκεται να δημιουργηθούν πρόσθετες ευκαιρίες απασχόλησης, ώστε τα γεωργικά εισοδήματα να συμπληρώνονται

Η ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

από άλλες δραστηριότητες, στις οποίες να χρησιμοποιείται ο πλεονάζων από τη γεωργία χρόνος.

Για τον ελληνικό αγροτικό χώρο υπάρχουν σημαντικές δυνατότητες ανάπτυξης, με αξιοποίηση των κλιματικών δυνατοτήτων, σε συνδυασμό με τη σύγχρονη επιστημονική γνώση. Δυνατότητες επίσης υπάρχουν στην κατεύθυνση νέων προϊόντων, προϊόντων ποιότητας, παραδοσιακών προϊόντων, αγροτουρισμού, αγροβιοτεχνίας, προστασίας περιβάλλοντος, κ.λ.π.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

Ποια χαρακτηριστικά της ζωής στον αγροτικό χώρο θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως πλεονεκτήματα και ποια ως μειονεκτήματα;
Πώς προέκυψε ο μεγάλος αριθμός μικρών και πολυτεμαχισμένων γεωργικών εκμεταλλεύσεων που υπάρχουν σήμερα στην Ελλάδα;
Ποιες δυσκολίες υπάρχουν στην εκτίμηση του ύψους των εισοδημάτων του αγροτικού πληθυσμού;
Πού οφείλεται η εποχική διακύμανση της απασχόλησης του γεωργικού πληθυσμού και με ποιους τρόπους επιδιώκεται κάποια εξισορρόπηση;
Γιατί η ηλικία και το επίπεδο εκπαίδευσης έχει σημασία στην αγροτική ανάπτυξη;;
Γιατί είναι αναγκαία η επιδίωξη παραγωγής προϊόντων υψηλής ποιότητας με χαμηλό κόστος;
Τι είδους μεταποιητικές μονάδες και υπηρεσίες συναντώνται συνήθως στον αγροτικό χώρο;
Τι σκοπούς εξυπηρετεί η ίδρυση συνεταιρισμών στον αγροτικό χώρο;
Ποιες περιοχές χαρακτηρίζονται ως ορεινές και ποιες ως μειονεκτικές;
Ποιες δραστηριότητες μπορούν να αναπτυχθούν στον αγροτικό χώρο εκτός από τις γεωργικές;