Φυσική - Τεύχος Α΄ (Γ΄ Λυκείου - Θετικών Σπουδών & Σπουδών Υγείας) - Βιβλίο Μαθητή (Εμπλουτισμένο)  

5.1.

Περιοδικά φαινόμενα

 

Στη φύση συμβαίνει πολλές φορές ένα φαινόμενο να επαναλαμβάνεται συνέχεια με τον ίδιο τρόπο.

Ένα τέτοιο φαινόμενο είναι η περιστροφή της Γης γύρω από τον Ήλιο, η κυκλοφορία του αίματος μας, το αναβοσβήσιμο του «φλας» ενός αυτοκινήτου, το ημερονύχτιο, το δρομολόγιο ενός λεωφορείου, η παλλίροια του Ευρίπου, η τριχόπτωση που παρατηρείται σε μερικά ζώα, τα μελτέμια του Αιγαίου κ.ά.

Περιοδικό φαινόμενο λέγεται το φαινόμενο που επαναλαμβάνεται με ίδιο τρόπο.

Κάθε περιοδικό φαινόμενο ολοκληρώνεται μέσα σ' ένα ορισμένο χρόνο που λέγεται περίοδος και αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του: η περιστροφή της Γης γύρω από τον Ήλιο σε ένα έτος, το ημερονύχτιο σε μία μέρα, η παλλίροια σε 12 ώρες κ.λπ.

Περίοδος Τ ενός περιοδικού φαινομένου λέγεται ο χρόνος που χρειάζεται για να πραγματοποιηθεί μία φορά το φαινόμενό.

Αν έχουμε, τώρα, τη δυνατότητα να παρακολουθήσουμε για ίδιο χρονικό διάστημα, διαφορετικά περιοδικά φαινόμενα θα διαπιστώσουμε ότι ο αριθμός των επαναλήψεων (ή «κύκλων») διαφέρει από φαινόμενο σε φαινόμενο (Εικ. 1).

 

Χρόνος 1 λεπτό

Περιοδικό φαινόμενο

Αριθμός επαναλήψεων

Περιστροφή ηλεκτρονίου γύρω από τον πυρήνα στο άτομο του υδρογόνου

3,9·1017

Ανεβοκατέβασμα εμβόλου μηχανής αυτοκινήτου

3·103

«Φλας» αυτοκινήτου

2·102

Χτύπος ανθρώπινης καρδιάς

70

Περιστροφή δίσκου πικ-απ

45

Περιστροφή δευτερολεπτοδείκτη

1

Επαναλήψεις περιοδικών φαινομένων σε 1 λεπτό.

Εικόνα 5 -1.

Γι' αυτό και με τη βοήθεια του αριθμού των επαναλήψεων του φαινομένου και του χρόνου μέσα στον οποίο πραγματοποιήθηκαν, ορίσαμε τη συχνότητα, ένα φυσικό μέγεθος που δείχνει πόσες φορές επαναλαμβάνεται ένα περιοδικό φαινόμενο στη μονάδα του χρόνου.

 

Η συχνότητα αποτελεί επίσης ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του περιοδικού φαινομένου.

Συχνότητα f ενός περιοδικού φαινομένου λέγεται το φυσικό μέγεθος που εκφράζεται με το πηλίκο του αριθμού Ν των επαναλήψεων του φαινομένου προς τον χρόνο t μέσα στον οποίο πραγματοποιήθηκαν.

Ο προηγούμενος ορισμός αποδίδεται σύντομα με τη σχέση:

f = Nt

Απ' αυτή τη σχέση αφού σε χρόνο μίας περιόδου το φαινόμενο πραγματοποιείται μία φορά, μπορεί εύκολα να προκύψει ότι η συχνότητα και η περίοδος ενός περιοδικού φαινομένου συνδέονται με τη σχέση:

f = 1T

Μερικά περιοδικά φαινόμενα είναι κινήσεις: η κυκλοφορία του αίματος, η περιστροφή ενός τεχνητού δορυφόρου γύρω από τη Γη, το ταξίδι ενός κομήτη κ.ά.

Αυτά τα περιοδικά φαινόμενα λέγονται περιοδικές κινήσεις.

Σε μερικές περιοδικές κινήσεις ένα σώμα κινείται παλινδρομικά μεταξύ δυο ακραίων θέσεων: το έμβολο της μηχανής ενός αυτοκινήτου, όταν αυτή λειτουργεί, μία μικρή σφαίρα που αφήσαμε στο εσωτερικό ενός ημισφαιρίου (Εικ. 2), τα άκρα ενός διαπασών που διεγείραμε, ο βατήρας μιας πισίνας καταδύσεων μετά την προσπάθεια του αθλητή (Εικ. 3), το εκκρεμές ενός ρολογιού τοίχου κ.ά.

Τέτοιες περιοδικές κινήσεις, όπου ένα σώμα κινείται παλινδρομικά μεταξύ δύο ακραίων θέσεων, λέγονται ταλαντώσεις.

Ο κύλινδρος πραγματοποιεί γραμμική ταλάντωση. Εικόνα 5-4.

Ο κύλινδρος πραγματοποιεί γραμμική ταλάντωση.

Εικόνα 5-4.

Σε μερικές ταλαντώσεις το σώμα κινείται ευθύγραμμα: το έμβολο της μηχανής ενός αυτοκινήτου όταν αυτή λειτουργεί, ένα ξύλινος κύλινδρος που αρχικά ηρεμούσε μισοβυθισμένος σε λεκάνη με νερό αν τον βυθίσουμε λίγο περισσότερο και τον αφήσουμε (Εικ. 4), το σφαιρίδιο ενός απλού εκκρεμούς όταν η διαδρομή του είναι μικρή, τα μόρια μιας χορδής άρπας όταν τη χτυπήσουμε (Εικ. 5) κ.ά.

Τέτοιες ταλαντώσεις όπου η κίνηση του σώματος είναι ευθύγραμμή λέγονται γραμμικές ταλαντώσεις.

 

Η σφαίρα πραγματοποιεί ταλάντωση. Εικόνα 5-2.

Η σφαίρα πραγματοποιεί ταλάντωση.

Εικόνα 5-2.

 

Τα μόρια του βατήρα πραγματοποιούν ταλάντωση. Εικόνα 5-3.

Τα μόρια του βατήρα πραγματοποιούν ταλάντωση.

Εικόνα 5-3.

 

Τα μόρια της χορδής πραγματοποιούν γραμμική ταλάντωση. Εικόνα 5-5.

Τα μόρια της χορδής πραγματοποιούν γραμμική ταλάντωση.

Εικόνα 5-5.

 

Το σφαιρίδιο πραγματοποιεί γραμμική αρμονική ταλάντωση. Εικόνα 5-6.

Το σφαιρίδιο πραγματοποιεί γραμμική αρμονική ταλάντωση.

Εικόνα 5-6.

Μια τέτοια, ειδικής μορφής, ταλάντωση είναι η γραμμική (ή απλή) αρμονική ταλάντωση (Γ.Α.Τ.) με την οποία θα ασχοληθούμε στην συνέχεια.

Με πολύ καλή προσέγγιση γραμμική αρμονική ταλάντωση πραγματοποιεί ένα σώμα δεμένο στο άκρο ελατηρίου, το απλό εκκρεμές, ένας κατακόρυφος ξύλινος κύλινδρος βυθισμένος εν μέρει σε υγρό κ.ά.