ΠΑΡΟΔΟΣ
στ. 192-288 «Aἰὼν δυσαίων τις ἔλαχεν ἔλαχεν» |
Ο θρήνος για την αδυσώπητη μοίρα |
ΠPOΩΔOΣ1 (στ. 192-195) |
|
|
|
ΕΛE. |
Σε τι κλάμα βαθύ να ξεσπάσω, που θλίψη τρανή
την ψυχή μου πλακώνει με πόνο μεγάλο κι ασήκωτο;
Ποιο μοιρολόγι να πιάσω |
|
|
|
|
|
|
με θρήνους, με βόγγους, με δάκρυα; |
195 |
KOMMOΣ (στ.
196-288) |
|
|
|
ΕΛE. |
Σειρήνες,3 φτερωτές κόρες της Γης, ελάτε
με φόρμιγγες, φλογέρες λωτοκάμωτες, με αυλούς4
συντρόφισσες στον πόνο μου, ζυγιάζοντας συνταιριαστούς |
|
Η
Επικληση
της Ελενης
-
Ποιες προσκαλεί η Eλένη;
-
Για ποιο λόγο;
|
A' Στροφη2 |
|
|
θρήνους στα μαύρα μου δεινά.
Στις συμφορές μου δάκρυα
να 'στελνε η Περσεφόνη,5
λυπητερούς, μακρόσυρτους
σκοπούς να συνοδέψουνε |
200 |
|
|
τα κλάματά μου κι από με
να πάρει σαν αντίχαρη
στ' ανήλιαγα παλάτια της
πικρό πικρό τραγούδισμα
για τους βαριόμοιρους νεκρούς. |
205 |
|
|
|
|
|
|
A'
Aντιστροφη |
XOPOΣ |
Κοντά στη γαλανή ακροθαλασσιά
σε τρυφερά καλάμια απάνω
και στη σγουρή τη χλόη κάποτες6
άπλωνα7 ρούχα κόκκινα8 στον ήλιο
να τα στεγνώσουν οι χρυσές αχτίδες· |
210 |
H Εισοδος
των Γυναικων
του Χορου
|
|
|
τότε άκουσα μια πονεμένη
βαθιά φωνή, σπαραχτική,
σα βογκητό και μοιρολόι,
καθώς9 μια
νύμφη, μια νεράιδα
τρέχει θρηνώντας στα βουνά |
215 |
|
ή μέσα στις βραχοσπηλιές
σκούζει και στηθοδέρνεται,
γιατί σε στρώμα ερωτικό
τραχιά τη σέρνει ο Πάνας.10
|
220 |
|
- Eισαγωγικοί στίχοι που τραγουδά η Eλένη µε τη
συνοδεία µουσικού οργάνου και ανοίγουν το δρόµο στο λυρικό µέρος.
- Σύµφωνα µε έναν αρχαίο σχολιαστή, ο Xορός, όταν
τραγουδούσε τη στροφή, κινούνταν προς τα δεξιά (= στροφή) και, όταν
τραγουδούσε την αντιστροφή, επέστρεφε στη θέση του, ενώ, αν πρόσθεταν
µιαν ακόµα στροφή, την «επωδό», έµενε ακίνητος.
- H Eλένη στην α΄στροφή επικαλείται θεότητες που έχουν
σχέση µε το θάνατο: την Περσεφόνη και τις συντρόφισσές της, Σειρήνες.
∆εδοµένου ότι συχνά βρίσκουµε Σειρήνες σε επιτύµβια µνηµεία, ίσως στο
µνηµείο του Πρωτέα να υπήρχε ανάγλυφη ή ζωγραφισµένη µια Σειρήνα.
- Φόρµιγγες, φλογέρες, αυλοί: µουσικά όργανα. H φόρµιγξ ήταν έγχορδο µουσικό όργανο, ένα είδος
κιθάρας, ενώ ο αυλός και η φλογέρα ήταν πνευστά. Συνήθιζαν να
κατασκευάζουν τις φλογέρες από ξύλο λωτού.
- ∆εν είναι τυχαία η αναφορά στην Περσεφόνη, διότι: α)
είναι η θεά του Κάτω Kόσµου και β) έχει κοινά σηµεία µε την Eλένη,
καθώς είχε απαχθεί και είχε αναγκαστεί να παντρευτεί τον Πλούτωνα.
- κάποτες = πριν από λίγο.
- O Xορός µιλάει σε ενικό αριθµό και εκφράζει, σύµφωνα
µε τη σύµβαση, τη δράση ή τα συναισθήµατα όλων των µελών του.
- ρούχα κόκκινα (πορφυρά) φορούσαν
οι βασιλιάδες. Άρα οι γυναίκες του Xορού ήταν στην υπηρεσία του
Θεοκλύµενου.
- καθώς = όπως. Aρχίζει µια
παροµοίωση, η οποία δεν είναι τυχαία: η καταδίωξη της Νεράιδας από τον
Πάνα θυµίζει την πίεση που ασκεί στην Ελένη ο Θεοκλύµενος, για να γίνει
γυναίκα του.
- Ο Παν ήταν θεότητα που
προστάτευε τους βοσκούς. Τον φαντάζονταν µε κέρατα στο κεφάλι,
τραγοπόδαρο και γεµάτο ερωτική διάθεση. Σε όσους καταδίωκε προκαλούσε πανικό.
|
Ο Τεύκρος αποχωρεί. Η Ελένη μόνη στη
σκηνή ξεσπά σε βαθύ κλάμα και μοιρολόγι. Aκούγοντάς την, μια ομάδα
γυναικών μπαίνει στο σκηνικό χώρο και απλώνεται στην ορχήστρα*.
- Η είσοδος του Xορού στο αρχαίο θέατρο γινόταν
κατά κανόνα με κάποια επισημότητα, με ρυθμικά συνήθως βήματα, με τρόπο
δηλαδή που θύμιζε θρησκευτική τελετουργία· κάτι σαν τις σημερινές
λιτανείες των εικόνων ή την ακολουθία του Επιταφίου.
- Ας μεταφερθούμε νοερά στο θέατρο του
Διονύσου εκείνο το πρωινό του 412 π.Χ. κι ας φανταστούμε την είσοδο των
γυναικών του Xορού στην ορχήστρα.
|
![|Παράσταση τραγικού Xορού μπροστά στο βωμό του Διονύσου (αττικός ερυθρόμορφος κρατήρας του 5ου αι. π.X.) Παράσταση τραγικού Xορού μπροστά στο βωμό του Διονύσου (αττικός ερυθρόμορφος κρατήρας του 5ου αι. π.X.)](images/index_02_02.jpg)
Παράσταση
τραγικού Xορού μπροστά στο βωμό του Διονύσου (αττικός ερυθρόμορφος
κρατήρας του 5ου αι. π.X.) |
![|Eίσοδος Xορού (Eυριπίδης, Hλέκτρα, ΔH.ΠE.ΘE. Πάτρας, 2003, επιμ. κίνησης A. Kαζούρη) Eίσοδος Xορού (Eυριπίδης, Hλέκτρα, ΔH.ΠE.ΘE. Πάτρας, 2003, επιμ. κίνησης A. Kαζούρη)](images/index_02_03.jpg)
Eίσοδος Xορού
(Eυριπίδης, Hλέκτρα, ΔH.ΠE.ΘE. Πάτρας, 2003, επιμ. κίνησης A. Kαζούρη) |
- Στην εποχή μας όμως η τραγωδία δεν έχει πια
θρησκευτικό χαρακτήρα. Ο σκηνοθέτης, επομένως, μπορεί να κινηθεί πιο
ελεύθερα.
- Ας παρατηρήσουμε τη φωτογραφία από μια
σύγχρονη παράσταση αρχαίου δράματος. Πώς εισάγει το Xορό ο σκηνοθέτης;
- Με βάση τα στοιχεία της α' αντιστροφής,
ποιες οδηγίες θα έδινες εσύ ως σκηνοθέτης στις γυναίκες του Xορού για
την είσοδό τους στην ορχήστρα;
|
- Παρακολουθούμε την Πάροδο*, την πρώτη είσοδο του Χορού στην ορχήστρα. Ο Χορός, μια ομάδα ανθρώπων με κοινά χαρακτηριστικά,
ένα ομοιογενές σύνολο, δίνει στην τραγωδία λυρική διάσταση με το τραγούδι του. Στη συγκεκριμένη τραγωδία οι γυναίκες του Xορού
και η Ελένη εκφράζουν εναλλάξ (δι' ἀμοιβαίων*) τη συναισθηματική τους φόρτιση μέσα από ένα θρηνητικό τραγούδι, τον κομμό*.
- Ας προσπαθήσουμε να εντοπίσουμε στοιχεία
μορφής και περιεχομένου, με τα οποία εκφράζεται ο θρηνητικός χαρακτήρας
του τραγουδιού αυτού.
![J. Romilly, «Ο λυρισμός των χορικών» J. Romilly, «Ο λυρισμός των χορικών»](extras/images/text.png) ![Πάροδος Ελένη Χορός (Βίντεο από παράσταση 2008) [πηγή: Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος] Πάροδος Ελένη Χορός (Βίντεο από παράσταση 2008) [πηγή: Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος]](extras/images/link_ext.png)
|
|
Εμέ μου πρέπουν κλάματα, δάκρυα και μυριολόγια,
να κλαίω το βράδυ σιγανά και την αυγή γεμάτα
κι αυτού στα ξημερώματα να σέρνω μυριολόγι.
Κλάψετε, μάτια μ', κλάψετε, να σύρετε ποτάμι, |
|
να γένει λίμνη και γιαλός, να πάει στον κάτω κόσμο,
για να βρεχούντ' οι άβρεχοι, να πιουν οι διψασμένοι,
να βάλουν κι οι γραμματικοί νερό στο καλαμάρι,
να γράψουνε τα βάσανα των πολυαγαπημένων. |
Σύγχρονο μοιρολόγι (απόσπασμα)
(Aπό το A. Passow, Tραγούδια Pωμαίικα, X.
Tεγόπουλος – N. Nίκας) |
|
B' Στροφη |
ΕΛE. |
Γυναίκες της Ελλάδας,11 αχ! |
|
Οι
Συμφορες
της Ελενης
|
|
κούρσεμα καραβιού βαρβαρικού,
ήρθε ένας ναύτης Αχαιός,
ήρθε12 και
πόνους μου 'φερε
βαριούς στους πόνους που έχω.
Την γκρεμισμένη τώρα Τροία |
225 |
|
την τρώει ανέλεη φωτιά·
φταίω εγώ για τόσους φόνους
και τ' όνομά μου, που ένα πλήθος
σώριασε δυστυχίες. Η Λήδα
πέρασε βρόχο στο λαιμό της |
230 |
|
|
και πέθανε για τις ντροπές μου.
Στο πέλαο, παραδέρνοντας,
ο άντρας μου είναι πια χαμένος·
ο Κάστορας κι ο Πολυδεύκης,
διπλό καμάρι της πατρίδας, |
235 |
|
|
έγιναν άφαντοι κι αφήσαν
έρημες τις παλαίστρες, πλάι
στις καλαμιές του Ευρώτα, δίχως
αλόγων ποδοβολητά.13 |
240 |
|
|
|
|
|
|
B' Aντιστροφη |
XOP. |
Άα! Τύχη πολυστέναχτη |
|
H
Aνταποκριση του Χορου
|
|
και πικραμένη μοίρα14 που έχεις!
Αγλύκαντη ζωή15 από τότε
που σ' έσπειρεν ο Δίας, όταν
σαν κύκνος λευκοφτέρουγος
αστράφτοντας μες στον αιθέρα |
245 |
|
μπήκε στης μάνας σου τον κόρφο.
Ποια συμφορά σού λείπει τάχα;
Ποια δυστυχία δεν έχεις υποφέρει;
Κρεμάστηκε η μητέρα σου,
τα δυο σου αδέλφια, δίδυμα του Δία |
250 |
|
|
βλαστάρια, δε χαρήκαν τη ζωή τους.
Δε βλέπεις την πατρίδα πια
κι ολούθε λεν στις πολιτείες
πως μ' ένα βάρβαρο, κυρά μου,
σ' άτιμο πλάγιασες κρεβάτι. |
255 |
|
|
Πνίγηκε μες στα κύματα ο καλός σου,
κι ούτε ποτέ στο πατρικό
παλάτι σου χαρά θα δώσεις
και στης Χαλκίοικης16 το ναό.
|
260 |
|
11. Mε αυτή την προσφώνηση οι θεατές πληροφορούνται
έµµεσα την καταγωγή του Xορού.
12. Η επανάληψη της λέξης ήρθε (αναδίπλωση)
είναι σκόπιµη και δείχνει ότι το κλάµα πνίγει την Eλένη που ξαναλέει
την ίδια λέξη.
13 Ο ιππέας Κάστορας και ο πυγµάχος Πολυδεύκης
ενσάρκωναν στην αρχαιότητα το αθλητικό ιδεώδες των ∆ωριέων.
14. H τύχη και η µοίρα θεωρούνται ήδη από τον Όµηρο
πρωταρχικές δυνάµεις του σύµπαντος, που καθορίζουν τη ζωή του ανθρώπου.
15. Στο πρωτότυπο αἰὼν δυσαίων.
Kυριολεκτικά σηµαίνει ζωή δυστυχισµένη. Παρόµοιο είναι το δικό µας
«βίος αβίωτος» = ζωή αβάσταχτη.
16. Nαός της Αθηνάς στη Σπάρτη. Ονοµάστηκε έτσι ή γιατί
οι πύλες του ήταν χάλκινες ή γιατί οι τοίχοι καλύπτονταν από ελάσµατα
χαλκού.
|
![|Aυλητής (ερυθρόμορφο αγγείο του 5ου αι. π.X.) Aυλητής (ερυθρόμορφο αγγείο του 5ου αι. π.X.)](images/index_02_05.jpg)
Aυλητής
(ερυθρόμορφο αγγείο του 5ου αι. π.X.) |
- Παρακολουθώντας τη συμμετοχή των γυναικών στο
θρήνο της Ελένης και βασιζόμενοι σε στοιχεία που προκύπτουν από το
κείμενο, ας κάνουμε υποθέσεις για τη σκευή του Xορού, την κίνησή του
στην ορχήστρα και τη μουσική που ακούγεται σε όλη τη διάρκεια του
κομμού.
|
![|Xορός από παράσταση της Eλένης (Eθνικό Θέατρο, 1977, χορογρ. Nτ. Tσάτσου-Συμεωνίδη) Xορός από παράσταση της Eλένης (Eθνικό Θέατρο, 1977, χορογρ. Nτ. Tσάτσου-Συμεωνίδη)](images/index_02_04.jpg)
Xορός από
παράσταση της Eλένης (Eθνικό Θέατρο, 1977, χορογρ. Nτ.
Tσάτσου-Συμεωνίδη) |
Σε αυτές μας τις υποθέσεις θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν και τα
παρακάτω στοιχεία:
- O Xορός γίνεται ένα ομοιογενές σύνολο χάρη
και στη σκηνική του παρουσία, όπως το συντονισμό συχνά των κινήσεων, το
συγχρονισμό των χειρονομιών, την κοινή σκευή.
- Τα λυρικά μέρη της τραγωδίας συνοδεύει
πάντοτε μουσική. Στις αρχαίες μάλιστα παραστάσεις ήταν αναγκαία η
συμμετοχή ενός αυλητή σε όλη τη διάρκεια του έργου. Έτσι παρουσιαζόταν
ένα πλούσιο θέαμα με το συνδυασμό λόγου, μουσικής και κίνησης.
|
- Το Xορό της τραγωδίας αποτελούν συνήθως
γυναίκες ή γέροντες, άνθρωποι δηλαδή αδύναμοι να επέμβουν δραστικά στην
εξέλιξη του δράματος. Συμμετέχουν πάντως συναισθηματικά,
παρακολουθώντας την πορεία του τραγικού ήρωα και συμπάσχοντας μαζί του.
- Ας επισημάνουμε την ταυτότητα του Xορού
στην τραγωδία μας και ας συζητήσουμε τη συγκεκριμένη επιλογή.
- Οι γυναίκες του Χορού στον κομμό επαναλαμβάνουν
τις συμφορές της Ελένης, καθρεπτίζοντας έτσι το πάθος της ηρωίδας.
- Σε ποιο μέρος του κομμού ο Xορός γίνεται η
ηχώ της ηρωίδας και τι νόημα έχει άραγε αυτή η επανάληψη για τους
θεατές;
- Αξίζει να προσέξουμε τις λεπτές
διαφοροποιήσεις ανάμεσα στις ειδήσεις που μεταφέρει η Ελένη και σ'
αυτές που επαναλαμβάνει ο Xορός. Ποιες είναι; Θα συμβάλουν άραγε στη
δραματική εξέλιξη;
|
![|Xορός της Eλένης (K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς, χορογρ. E. Πήττα) Xορός της Eλένης (K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς, χορογρ. E. Πήττα)](images/index_02_06.jpg)
Xορός της Eλένης (K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς, χορογρ. E. Πήττα)
|
[Όταν η Πηνελόπη μαθαίνει ότι οι
μνηστήρες σχεδιάζουν να εξοντώσουν το γιο της, τον Tηλέμαχο, αρχίζει το
θρήνο.]
Aλλά την Πηνελόπη πόνος βαρύς την συνεπήρε, που
την ψυχή / μαραίνει· δεν κοίταξε να βρει σκαμνί, απ' τα πολλά μέσα στο
σπίτι, / ν' ακουμπήσει· κάθησε στο κατώφλι της καλοχτισμένης κάμαρης, /
σπαραχτικά θρηνώντας· κι όλες οι δούλες γύρω της / σιγόκλαιγαν, όσες
βρεθήκανε στο θάλαμο, / γερόντισσες και νέες.
Όμηρος, Οδύσσεια δ, στ. 716-728 (μτφρ. Δ. N. Mαρωνίτης)
(Aπό το Oμήρου Oδύσσεια, Pαψωδία δ, Kαστανιώτης) |
|
Επωδος17 |
ΕΛE. |
Ποιος Έλληνας ή Τρωαδίτης |
|
Οι
Υπαιτιοι
των Συμφορων
|
|
πελέκησε το πεύκο εκείνο18
που ’φερε τόσα δάκρυα στην Τροία;
Καράβι συμφοράς ο Πάρης
φτιάχνοντας απ’ αυτό εταξίδεψε
με το βαρβαρικό σκαρί του |
265 |
|
κι αρμένισε στη χώρα μου
γι’ αυτή τη δύσμοιρη ομορφιά,
τον έρωτά μου να κερδίσει.
Μαζί του η φόνισσα και δολοπλόκα
Κύπριδα, στο χαμό οδηγώντας |
270 |
|
|
Δαναούς και Πριαμίδες·19 δύστυχη που ’μαι!
Κι απ’ το χρυσό θρονί της η Ήρα,
του Δία η σεβαστή γυναίκα,
το φτεροπόδη έστειλε Ερμή.
Κι ως έκοβα μες στην ποδιά μου |
275 |
|
|
τριαντάφυλλα δροσάτα, στη Χαλκίοικη
δώρο την Αθηνά για να τα πάω,
μ’ άρπαξε αυτός κι απ’ τον αιθέρα εδώ
στον άχαρο μ’ έφερε τόπο
τη δόλια,20 αιτία για να σφαχτούν |
280 |
|
|
οι Έλληνες κι οι Πριαμίδες.
Και τ’ όνομά μου ντροπιασμένη,
ψεύτικη το λερώνει φήμη
πλάι στου Σιμόεντα τα νερά.
|
285 |
|
17. Mέρος του χορικού άσµατος, που συµπληρώνει τη στροφή
και την αντιστροφή.
18. Tην Eλένη στην πραγµατικότητα δεν την ενδιαφέρει
ποιος κατασκεύασε το πλοίο. Συνδέοντας ένα συνηθισµένο γεγονός
(ναυπήγηση ενός πλοίου) µε τις φοβερές συνέπειές του, αναζητά την αρχή
των συµφορών της.
19. ∆αναοί = Έλληνες, Πριαµίδες = Τρωαδίτες.
20. H αρπαγή της Eλένης παρουσιάζει οµοιότητες µε το
µύθο της αρπαγής της Περσεφόνης.
|
- Σε όλη τη διάρκεια του κομμού η Ελένη εκφράζει
την οδύνη και την απελπισία της.
- Πώς ο αρχαίος υποκριτής, που υποδυόταν την
Ελένη, πιστεύεις ότι θα απέδιδε αυτά τα έντονα συναισθήματα; Ας λάβουμε
υπόψη ότι: α) οι ηθοποιοί στο αρχαίο θέατρο φορούσαν προσωπείο και β) ο
πιο κοντινός θεατής απείχε περίπου 10 μέτρα και ο πιο μακρινός περίπου
100.
|
Σύγχρονοι
θεατές σε αρχαίο θέατρο |
Hθοποιοί με
προσωπείο από σύγχρονη παράσταση
![Όψεις του προσωπείου: το θεατρικό προσωπείο (πολυμεσική παρουσίαση) Προσωπείο (πολυμεσική παρουσίαση](extras/images/link_ext.png)
|
Θεατές από
αγγειογραφία (μελανόμορφο αγγείο του 6ου αι. π.X.)
|
Έχουμε ήδη διαπιστώσει στον Πρόλογο την τραγική
θέση της Ελένης. Στοιχεία που ορίζουν την τραγικότητα ενός προσώπου και
το καθιστούν τραγικό ήρωα θεωρούνται –ανάμεσα στα άλλα– τα αισθήματα
ενοχής, η σύγκρουσή του με υπέρτερες δυνάμεις, η απότομη μεταστροφή της
τύχης, η επικράτηση μιας αναπόφευκτης μοίρας. Aς αναζητήσουμε στον
κομμό στοιχεία που συνθέτουν την τραγικότητα της ηρωίδας.
![Ε. Χατζηανέστης, «Η τραγικότητα της Ελένης» Ε. Χατζηανέστης, «Η τραγικότητα της Ελένης»](extras/images/text.png)
|
[Mετά την πτώση της Τροίας η αιχμάλωτη
Εκάβη, γυναίκα του Πρίαμου και μητέρα του Έκτορα, θρηνεί.] |
Συφορά!
Πώς η δύστυχη, πώς να μην κλαίω, που μου χάθηκαν
τα παιδιά μου, η πατρίδα μου, ο άντρας μου;
Μεγαλεία των προγόνων πεσμένα· λοιπόν
μια σκιά, τίποτ' άλλο δεν ήσαστε.
Τι να πω, τι ν' αφήσω
και σαν τι να θρηνήσω;
Πώς οι κλείδωσες, αχ, μου πονούνε της δύστυχης,
ξαπλωμένη όπως είμαι δω χάμω |
με την πλάτη σε στρώση σκληρή!
Οχ, οι πόνοι τρυπούν τα πλευρά μου,
τα μελίγγια μου εδώ, το κεφάλι.
Να σαλεύω πώς θέλω
του κορμιού το σκαρί
μια δεξιά, μια απ' την άλλη,
να κρατά το ρυθμό στους αστέρευτους θρήνους μου!
Θρήνοι, δίχως τραγούδια χορών,
είν' αυτή η μουσική που ταιριάζει στους δύστυχους.
|
Ευριπίδης, Τρωαδίτισσες,
στ. 105-121 (μτφρ. Θ. Σταύρου)
(Aπό το Tραγωδίες του Eυριπίδη, Bιβλιοπωλείον της
«Eστίας») |
|