Γεωλογία - Γεωγραφία (B Γυμνασίου) - Βιβλίο Μαθητή (Εμπλουτισμένο)
ΜΑΘΗΜΑ 33 Οι μεγάλες πόλεις της Ευρώπης
image Σ' αυτό το μάθημα θα μάθω   a Λέξεις - κλειδιά
  • Για τη γεωγραφική κατανομή των μεγάλων πόλεων στην ευρωπαϊκή ήπειρο.
  • Μερικούς από τους παράγοντες που επηρέασαν τη γεωγραφική θέση μεγάλων ευρωπαϊκών πόλεων.
  • Για τον σημαντικό ρόλο των μεγάλων ευρωπαϊκών πόλεων στη ζωή των κατοίκων τους.
  • πόλεις • μεγαλουπόλεις • αστικές περιοχές • πρωτεύουσες.

3 Συνεργάζομαι στην τάξηΧάρτης Χάρτης

img33.1 33.1 Χάρτης της Ευρώπης με πόλεις πάνω από ένα εκατομμύριο κατοίκους Flash applet Google Earth (kmz)

Πόλη Κράτος Πρωτεύουσα κράτους
Μόσχα Ρωσία Ναι
     
     
     
     
     
     
     
     
     
1. Εργαστείτε ανά ομάδες. Κάθε ομάδα να επιλέξει και να υλοποιήσει μια από τις εργασίες που ακολουθούν.
 
1η εργασία:
α.
Αναζητήστε στον χάρτη των μεγάλων πόλεων της Ευρώπης (εικόνα 33.1) τις πόλεις με πληθυσμό πάνω από τρία εκατομμύρια κατοίκους και συμπληρώστε τον παρακάτω πίνακα, σύμφωνα με την υπόδειξη.
β. Παρατηρώντας τον ίδιο χάρτη, βρείτε χαρακτηριστικά που έχουν οι μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις με πληθυσμό πάνω από τρία εκατομμύρια κατοίκους. Για παράδειγμα, αν βρίσκονται κοντά στη θάλασσα ή στο εσωτερικό της χώρας, σε πεδινά ή σε ορεινά σημεία, αν είναι πρωτεύουσες κρατών ή όχι κτλ.
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
γ. Σε ποια περιοχή της Ευρώπης (δυτική, νότια, κεντρική κτλ.) δεν υπάρχουν μεγάλες πόλεις με πληθυσμό πάνω από τρία εκατομμύρια κατοίκους; Πώς το εξηγείτε;
……………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
Flash applet Google Earth (kmz)

2η εργασία: Αναζητήστε στον χάρτη των μεγάλων πόλεων της Ευρώπης (εικόνα 33.1) τις πόλεις με πληθυσμό από ένα έως τρία εκα-τομμύρια κατοίκους.
α. Πόσες πόλεις επισημάνατε;
…………………………………………………………………………………………
β. Πόσες από τις πόλεις με πληθυσμό από ένα έως τρία εκατομμύρια κατοίκους είναι πρωτεύουσες;
………………………………………………………………………………………
γ. Πόσες από τις πόλεις με πληθυσμό από ένα έως τρία εκατομμύρια κατοίκους είναι παραθαλάσσιες;
…………………………………………………………………………
 Flash applet Google Earth (kmz)

3η εργασία: Διαβάστε τα παρακάτω κείμενα και απαντήστε στις ερωτήσεις που ακολουθούν:
1ο κείμενο
«Η ιστορία του Λονδίνου ως πόλης και λιμανιού άρχισε με τη ρωμαϊκή κατάκτηση της Βρετανίας. Η πόλη ιδρύθηκε στην αριστερή όχθη του Τάμεση, σε μια χαλικώδη προεξοχή που δέσποζε σε ένα εύκολο πέρασμα, στο σημείο όπου συνέκλιναν οι θαλάσσιες και χερσαίες οδοί. Αναφέρεται για πρώτη φορά από τον Τάκιτο (1ος αιώνας μ.Χ.) με την ονομασία Londinium, όταν ήταν πια σημαντική αγορά και ποτάμιο λιμάνι με μεγάλη κίνηση, τόση ώστε οι Ρωμαίοι είχαν κτίσει κυκλικό τείχος (που διασώζεται κατά ένα μέρος έως σήμερα), αρκετά εκτεταμένο για τους χρόνους εκείνους, που περιέβαλλε το σημερινό Σίτυ...»
Εγκυκλοπαίδεια Δομή, λήμμα «Λονδίνο»
2ο κείμενο
«Πρωτεύουσα και μεγαλύτερη πόλη του Ηνωμένου Βασιλείου είναι το Λονδίνο, το οποίο βρίσκεται στη νοτιοδυτική Αγγλία, πάνω στον μεσημβρινό του Γκρίνουιτς, και διασχίζεται από τον ποταμό Τάμεση. Από διοικητική άποψη αποτελείται από τρεις ενότητες: α) την παλαιά πόλη (τη γνωστή και ως Σίτυ), β) το εσωτερικό Λονδίνο (που περιβάλλει την παλαιά πόλη) και γ) το περιφερειακό Λονδίνο (που περιβάλλει το εσωτερικό Λονδίνο). Συνολικά το πολεοδομικό συγκρότημα απαρτίζεται από 32 δήμους. Η πόλη έχει έντονη οικονομική ζωή και αποτελεί έδρα μεγάλων τραπεζών και εταιρειών (ιδιαίτερα η περιοχή του Σίτυ)...»
Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, λήμμα «Ηνωμένο Βασίλειο»

  α. Πόσους αιώνες ιστορίας έχει το Λονδίνο;…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
β. Από ποιους ιδρύθηκε και με ποιο κριτήριο;………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
γ. Σε πόσα τμήματα χωρίζεται αυτή η ευρωπαϊκή μεγαλούπολη;……………………………………………………………………………………………………………………………………
δ. Με δεδομένο ότι και άλλες ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις έχουν μακραίωνη ιστορία (Αθήνα, Ρώμη κ.ά.), περιμένετε να διακρίνονται και αυτές σε τμήματα με παρόμοιο τρόπο όπως το Λονδίνο;………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
ε. Ποια είναι σήμερα η φυσιογνωμία του Σίτυ, της αρχικής πόλης του Λονδίνου;………………………………………………………………………………………………………………
2. Κάθε ομάδα να παρουσιάσει στην τάξη τα αποτελέσματα της εργασίας της. Κατόπιν συζητήστε όλοι μαζί για τη σημασία των ευρω-παϊκών πόλεων στη ζωή των κατοίκων της ηπείρου.
3 Μελετώ στο σπίτι

Ένα από τα χαρακτηριστικά του ευρωπαϊκού πληθυσμού είναι η υψηλή αστικοποίηση. Παρά ταύτα, η Ευρώπη έχει λίγες μεγαλουπόλεις με πληθυσμό πάνω από τρία εκατομμύρια κατοίκους. Έχει όμως αρκετές πόλεις με πληθυσμό πάνω από ένα εκατομμύριο κατοίκους και επίσης σημαντικές συγκεντρώσεις πληθυσμού (αστικά κέντρα) σε γειτονικές-κοντινές πόλεις με τις οποίες λειτουργούν ως ενιαίο σύνολο (Αθήνα-Πειραιάς στην Ελλάδα, περιοχή Ρουρ στη Γερμανία, περιοχή Ράντσταντ στην Ολλανδία, ευρύτερο Λονδίνο στο Ηνωμένο Βασίλειο κ.ά.). Η Μόσχα, το Λονδίνο, η Κωνσταντινούπολη και το Παρίσι είναι οι τέσσερις μεγαλύτερες σε πληθυσμό πόλεις της Ευρώπης. Ο πληθυσμός καθεμίας από αυτές φτάνει ή ξεπερνά τον πληθυσμό της χώρας μας!

Μελετώντας σχετικούς χάρτες μπορούμε εύκολα να διαπιστώσουμε ότι η συντριπτική πλειονότητα των μεγάλων ευρωπαϊκών πόλεων είναι πρωτεύουσες κρατών. Αυτό είναι φυσικό, αφού οι πρωτεύουσες κρατών αποτελούν σημαντικά οικονομικά κέντρα και προσελκύουν κατοίκους από την υπόλοιπη χώρα.

Επίσης, μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι οι μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις βρίσκονται κυρίως:
• κοντά στη θάλασσα, αποτελώντας σημαντικά λιμάνια·
• στις όχθες ποταμών·
• σε περιοχές με μεγάλη βιομηχανική ανάπτυξη·
• σε πεδιάδες·

Ιστορικά, οι πρώτες πόλεις που δημιουργήθηκαν στην ευρωπαϊκή ήπειρο ήταν οι πόλεις-κράτη της αρχαίας Ελλάδας. Με χρονολογική σειρά, η Αθήνα της κλασικής περιόδου, η Ρώμη στην ακμή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και η Κωνσταντινούπολη στην ακμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ήταν οι μοναδικές ευρωπαϊκές πόλεις με πληθυσμό εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους για διάστημα αρκετών αιώνων.

Αυτό σημαίνει ότι οι περισσότερες ευρωπαϊκές πόλεις μετρούν μεν εκατοντάδες χρόνια παρουσίας, για μεγάλη όμως περίοδο της ιστορίας τους παρέμειναν μικρές σε πληθυσμό. Το Λονδίνο, για παράδειγμα, που σήμερα αριθμεί σχεδόν 12 εκατομμύρια κατοίκους, τους πρώτους αιώνες από την ίδρυση του είχε 20.000 περίπου κατοίκους ενώ έως τον Μεσαίωνα δεν ξεπερνούσε τους 50.000 κατοίκους. Το ίδιο συνέβη και με το Παρίσι, το Βερολίνο και άλλες πόλεις. Αυτό που πρέπει να γνωρίζουμε είναι ότι κατά το παρελθόν βασικό κριτήριο για την ίδρυση μιας πόλης αποτελούσε η ασφάλεια των κατοίκων της. Έτσι, αρκετές ευρωπαϊκές πόλεις ιδρύθηκαν σε νησιά ποταμών (π.χ. το Παρίσι), στο κέντρο λιμνών (π.χ. η Στοκχόλμη), σε υψώματα (π.χ. η Αθήνα, η Ρώμη), σε κλειστές καμπύλες ποταμών (π.χ. η Βέρνη) κτλ.

Μια άλλη, πολύ μεγάλη κατηγορία πόλεων είναι αυτές που ξεκίνησαν τη ζωή τους ως ρωμαϊκά φρούρια (π.χ. το Λονδίνο, η Κολωνία κ.ά.). Με δεδομένο ότι ο ρωμαϊκός στρατός ήταν πολύ ισχυρός, το κριτήριο για την κατασκευή των φρουρίων δεν ήταν τόσο η ασφάλεια όσο ο έλεγχος των συγκοινωνιών και της οικονομίας των κατακτημένων λαών από τους Ρωμαίους. Έτσι, τα φρούρια κτίζονταν σε πεδινά σημεία ή στις όχθες ποταμών (π.χ. του Ρήνου, του Δούναβη κ.ά.) και στο πέρασμα των χρόνων εξελίχθηκαν σε πόλεις.


img33.2
33.2 Παρίσι: το ιστορικό κέντρο της πόλης (Λα Σιτέ) σε νησί του
ποταμού Σηκουάνα

img33.3
33.3 Λονδίνο: ο «Τροχός της Χιλιετίας»
img33.4
33.4 Ρώμη: Κολοσσαίο
Οι ευρωπαϊκές πόλεις παρέμειναν μικρές σε πληθυσμό μέχρι και τις αρχές του 18ου αιώνα. Είναι χαρακτηριστικό ότι εκείνη την εποχή μόλις το 10% των Ευρωπαίων ζούσε σε αστικές περιοχές, όταν σήμερα το αντίστοιχο ποσοστό ξεπερνά το 75%. Από τα μέσα του 18ου αιώνα η γοργή ανάπτυξη της βιομηχανίας και η χειροτέρευση της ζωής στην ύπαιθρο οδήγησαν πολλούς Ευρωπαίους στην εγκατάλειψη των αγροτικών περιοχών και στην αναζήτηση εργασίας στις βιομηχανικές περιοχές. Νέες πόλεις αναπτύχθηκαν τότε κοντά στα εργοστάσια, τα οποία βρίσκονταν σε περιοχές με κοιτάσματα γαιανθράκων, απαραίτητου καυσίμου για την κίνηση των μηχανών, ή κοντά σε ποτάμια και λιμάνια, ώστε να είναι ευκολότερη η μεταφορά των πρώτων υλών ή των προϊόντων.
Εξαιτίας του γεγονότος ότι οι ευρωπαϊκές πόλεις ξεκίνησαν κάποτε τη ζωή τους ως μικροί οικισμοί και στο πέρασμα του χρόνου επεκτείνονταν συνεχώς, καθώς αυξανόταν ο πληθυσμός τους, είναι αναμενόμενο οι σημερινές ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις να μην είναι ομοιόμορφες σε όλα τα τμήματά τους. Πιο συγκεκριμένα, στις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις κατά κανόνα διακρίνουμε:

• το ιστορικό κέντρο, δηλαδή τον αρχικό πυρήνα της πόλης, όπου η οικονομική ζωή είναι αρκετά σημαντική, αφού η περιοχή αποτελεί συνήθως τουριστικό πόλο έλξης, αλλά και έδρα επιχειρήσεων, κυβερνητικών υπηρεσιών κτλ.
• τις περιφερειακές συνοικίες γύρω από το ιστορικό κέντρο, όπου κατοικούν κυρίως άνθρωποι μεσαίων εισοδημάτων
• τον δακτύλιο των απομακρυσμένων από το ιστορικό κέντρο προαστίων, στα οποία κατοικούν άνθρωποι με διαφορετικού ύψους εισοδήματα, ανάλογα με την περιοχή.

Σήμερα οι ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις αποτελούν ανθρώπινα δημιουργήματα γιγαντιαίων διαστάσεων, που επηρεάζουν τη ζωή και τις δραστηριότητες τόσο των κατοίκων τους όσο και των κατοίκων άλλων κοντινών μικρών πόλεων (μέσα από σχέσεις αλληλεξάρτησης και αλληλοσυμπλήρωσης των μικρών πόλεων με τη μεγαλούπολη). Εκτός από οικονομικά κέντρα, οι ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις και ιδιαίτερα οι πρωτεύουσες κρατών αποτελούν σημαντικά πολιτιστικά κέντρα. Μνημεία, μουσεία, καλλιτεχνικά δρώμενα κ.ά. αναδεικνύουν την ιστορία και τον πολιτισμό τόσο των μεγάλων πόλεων όσο και των κρατών, καθώς επίσης τον τρόπο σκέψης και έκφρασης των κατοίκων και τις προτιμήσεις τους. Λέγεται μάλιστα (ίσως κάπως υπερβολικά) πως, αν κάποιος επισκεφθεί την πρωτεύουσα μιας ευρωπαϊκής χώρας, είναι σαν να έμαθε τα πάντα γι' αυτή τη χώρα.

3 Επεκτείνω τις γνώσεις μου

Περιβαλλοντικά προβλήματα των μεγαλουπόλεων
Σχεδόν ο μισός πληθυσμός της Γης ζει σε πόλεις. Περισσότερες από 400 πόλεις σε όλο τον κόσμο έχουν πάνω από ένα εκατομμύριο κατοίκους η καθεμιά. Περίπου 20 από αυτές έχουν πληθυσμό πάνω από 10 εκατομμύρια η καθεμιά και τέσσερις από αυτές βρίσκονται στην Ευρώπη. Η βιομηχανική επανάσταση, που ξεκίνησε γύρω στο 1750 από το Ηνωμένο Βασίλειο, συντέλεσε στην ταχύτατη αύξηση του πληθυσμού των πόλεων. Το Λονδίνο, για παράδειγμα, είχε το 1800 ένα περίπου εκατομμύριο κατοίκους, ενώ το 1900, μέσα σε 100 μόλις χρόνια, ο πληθυσμός του άγγιζε τα επτά εκατομμύρια!

Οι σημερινές μεγαλουπόλεις, εξαπλωμένες σε μεγάλη έκταση, ενσωματώνουν πολλές φορές μικρότερες γειτονικές πόλεις και αποτελούν μαζί μ' αυτές ένα γιγάντιο τεχνητό οικοσύστημα. Πέρα από τις ωφέλειες που προσφέρουν, οι μεγαλουπόλεις επιβαρύνουν και υποβαθμίζουν έντονα το περιβάλλον, προκαλώντας προβλήματα στην καθημερινή ζωή των κατοίκων τους. Η ηχορύπανση, το κυκλοφοριακό, η ρύπανση του αέρα, η αλλοίωση του τοπίου, η καταστροφή βιότοπων, τα απορρίμματα είναι μερικά από τα πολλά περιβαλλοντικά ζητήματα που αφορούν τη ζωή στις πόλεις και απαιτούν λύση.

3 Αξιολογώ τι έμαθαΆσκηση
1. Γιατί, αν και η Ευρώπη είναι μία από τις πιο αστικοποιημένες περιοχές του πλανήτη, λίγες μόνο πόλεις της έχουν πληθυσμό περισσότερο από τρία εκατομμύρια κατοίκους;
2. Αντιστοίχισε τις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις (1η στήλη) με τα κράτη στα οποία ανήκουν (2η στήλη):
 
1. Αγία Πετρούπολη α. Ουκρανία
2. Κίεβο β. Πορτογαλία
3. Βαλένθια γ. Ηνωμένο Βασίλειο
4. Λίβερπουλ δ. Ισπανία
5. Πόρτο στ. Ρωσία