Αρχαία Ελληνική Γλώσσα (Α Γυμνασίου) - Βιβλίο Μαθητή (Εμπλουτισμένο)
ενότητα 4

Ένα ταξίδι επιστημονικής φαντασίας

Α. Κείμενο

Ο Λουκιανός (γεννήθηκε το 120 μ.Χ. περίπου) καταγόταν από τη Συρία. Άριστος γνώστης της ελληνικής γλώσσας, στρέφεται με το έργο του εναντίον καθιερωμένων αντιλήψεων και καυτηριάζει τα κακώς κείμενα της εποχής του. Ένα σημαντικό έργο του είναι η Ἀληθὴς Ἱστορία, που αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της δημιουργικής φαντασίας και του ανήσυχου πνεύματός του. Σε αυτό, με χαριτωμένο λόγο και περιπαικτική διάθεση, σατιρίζει τα περιπετειώδη μυθιστορήματα της εποχής του επινοώντας ένα υπερπόντιο ταξίδι που τον οδηγεί σε μια απίστευτη συνάντηση...
Λουκιανός, Ταξίδια γεμάτα περιπέτειες

Πλέομεν ὅσον τριακοσίους σταδίους καὶ νήσῳ μικρᾷ καὶ ἐρήμῃ προσφερόμεθα. Μείναντες δὲ ἡμέρας ἐν τῇ νήσῳ πέντε, τῇ ἕκτῃ ἐξορμῶμεν καὶ τῇ ὀγδόῃ καθορῶμεν ἀνθρώπους πολλοὺς ἐπὶ τοῦ πελάγους διαθέοντας, ἅπαντα ἡμῖν προσεοικότας καὶ τὰ σώματα καὶ τὰ μεγέθη, πλὴν τῶν ποδῶν μόνων· ταῦτα γὰρ φέλλινα ἔχουσιν· ἀφ’ οὗ δή, οἶμαι, καὶ καλοῦνται Φελλόποδες. Θαυμάζομεν οὖν ὁρῶντες οὐ βαπτιζομένους, ἀλλὰ ὑπερέχοντας τῶν κυμάτων καὶ ἀδεῶς ὁδοιποροῦντας. Οἱ δὲ καὶ προσέρχονται καὶ ἀσπάζονται ἡμᾶς ἑλληνικῇ φωνῇ λέγουσί τε εἰς Φελλὼ τὴν αὑτῶν πατρίδα ἐπείγεσθαι. Μέχρι μὲν οὖν τινος συνοδοιποροῦσι ἡμῖν παραθέοντες, εἶτα ἀποτρεπόμενοι τῆς ὁδοῦ βαδίζουσιν εὔπλοιαν ἡμῖν ἐπευχόμενοι.

Λουκιανός, Ἀληθὴς Ἱστορία 2.3-4 (διασκευή)

Γλωσσικά σχόλια

τὸ στάδιον (πληθ. τὰ στάδια και οἱ στάδιοι) το στάδιο, αρχαία μονάδα μέτρησης μήκους ίση με 185 μ. περίπου (πβ. ν.ε.: στάδιο, σταδιοδρομία)
προσφέρομαι προσορμίζομαι, αγκυροβολώ (πβ. ν.ε.: προσφορά, πρόσφορο, αντιπροσφορά)
ἐξορμάω, ἐξορμῶ ξεκινώ (πβ. ν.ε.: εξόρμηση, παρορμητικός, εφόρμηση)
καθοράω, καθορῶ διακρίνω (πβ. ν.ε.: κάτοπτρο, κατοπτεύω)
διαθέοντας (μτχ. ρ. διαθέω) να τρέχουν εδώ κι εκεί (πβ. ν.ε.: βοήθεια)
ἅπαντα ἡμῖν προσεοικότας που έμοιαζαν μ’ εμάς σε όλα
πλὴν τῶν ποδῶν εκτός από τα πόδια
ὁ φέλλινος, ἡ φελλίνη, τὸ φέλλινον κατασκευασμένος από φελλό
ἀφ’ οὗ δή, οἶμαι γι’ αυτόν τον λόγο μάλιστα, νομίζω
θαυμάζω απορώ, θαυμάζω
ὁρῶντες (μτχ. ρ. ὁράω, ὁρῶ) βλέποντας (πβ. ν.ε.: ορατός, όραση, διορατικός)
οὐ βαπτιζομένους, ἀλλὰ ὑπερέχοντας τῶν κυμάτων καὶ ἀδεῶς ὁδοιποροῦντας να μη βουλιάζουν, αλλά να μένουν πάνω στα κύματα και να βαδίζουν χωρίς φόβο
προσέρχομαι πλησιάζω
ἀσπάζομαι χαιρετώ, καλωσορίζω
ἡμᾶς (προσ. αντων. α′ προσ.) εμάς
λέγουσί τε ἐπείγεσθαι (απαρ. ρ. ἐπείγομαι) και λένε ότι βιάζονται (να φτάσουν)
μέχρι μὲν οὖν τινος συνοδοιποροῦσι ἡμῖν παραθέοντες μέχρις ενός σημείου, λοιπόν, μας συνοδεύουν τρέχοντας δίπλα μας
εἶτα ἀποτρεπόμενοι τῆς ὁδοῦ βαδίζουσιν εὔπλοιαν ἡμῖν ἐπευχόμενοι έπειτα αλλάζουν δρόμο και προχωρούν ευχόμενοι σ’ εμάς «καλό ταξίδι»

Ερμηνευτικά σχόλια

Ο Λουκιανός στο έργο του Ἀληθὴς Ἱστορία διακωμωδεί μια κατηγορία λογοτεχνικών έργων που ήταν ιδιαίτερα αγαπητά στην εποχή του, ήταν όμως γεμάτα από υπερβολές και εξωπραγματικές καταστάσεις. Ο συγγραφέας ξεκινά για ένα θαλάσσιο ταξίδι με πολλά απρόοπτα· επισκέπτεται, μεταξύ άλλων, και το νησί των Φελλοπόδων, όπου όλα είναι ασυνήθιστα και παράξενα. Ενδεικτική της δροσιάς που αποπνέει ο λόγος του Λουκιανού είναι και η αφέλεια με την οποία εξηγούνται όλα τα δυσεξήγητα που μας περιγράφει.

ἅπαντα ἡμῖν προσεοικότας καὶ τὰ σώματα καὶ τὰ μεγέθη: Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον στοιχείο του τρόπου με τον οποίο ο Λουκιανός παρουσιάζει τους φανταστικούς ήρωές του είναι τα σχεδόν ανθρωπομορφικά χαρακτηριστικά τους. Ο ανθρωπομορφισμός στην παρουσίαση φανταστικών πλασμάτων είναι ένα χαρακτηριστικό που επιβιώνει έως τις μέρες μας. Ας θυμηθούμε τις ταινίες κινουμένων σχεδίων, όπου τα διάφορα ζώα σκέφτονται, ενεργούν και αντιδρούν όπως ακριβώς και οι άνθρωποι. Από το χαρακτηριστικό αυτό ελάχιστες φορές έχει ξεφύγει και η πλέον προωθημένη «επιστημονική φαντασία» στη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο, όπου ακόμα και τα πιο αποκρουστικά εξωγήινα και άλλα εχθρικά όντα έχουν χαρακτηριστικά ανθρώπου.

Ερωτήσεις

  1. Ποια αξιοπερίεργα χαρακτηριστικά παρουσιάζουν οι Φελλόποδες που περιγράφει ο Λουκιανός;
  2. Πώς συμπεριφέρθηκαν οι Φελλόποδες στον αφηγητή και στους συντρόφους του;
  3. Να συγκρίνετε τους φανταστικούς ήρωες του Λουκιανού με τους αγαπημένους σας χαρακτήρες από τον κόσμο των κινουμένων σχεδίων ή της επιστημονικής φαντασίας.

Β1. Λεξιλογικός Πίνακας Ψηφιακό λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (των H.G. Liddell & R. Scott, ελληνική μετάφραση) Ηλεκτρονικά λεξικά της μεσαιωνικής και νέας ελληνικής γλώσσας Λεξικό αρχαίας ελληνικής γλώσσας [σχολικό εγχειρίδιο Γυμνασίου]

ἡ φωνή
[στο κείμενο συναντήσατε τον τύπο φωνῇ]
Αρχαία Ελληνική
Αρχαία / Νέα  Ελληνική
Νέα  Ελληνική
img img φωνητός [= αυτός που μπορεί να ειπωθεί]
τὸ φώνημα
φωνητικός
φωνῆεν
φωνάζω
φωναχτά
φωνακλάς
φωνηεντικός
img ἀντιφωνέω, ἀντιφωνῶ
εὔφωνος
μικρόφωνος
ἡ μικροφωνία
μεγαλόφωνος
φωνασκέω, φωνασκῶ [= (α.ε.) καλλιεργώ τη φωνή μου, (ν.ε.) φωνάζω δυνατά, κραυγάζω]
ἡ φωνασκία
ἡ εὐφωνία
ἀναφωνέω, ἀναφωνῶ
διαφωνέω, διαφωνῶ
ἡ διαφωνία
συμφωνέω, συμφωνῶ
ἡ συμφωνία
σύμφωνος
ἄφωνος
ἡ ἀφωνία
καλλίφωνος
παράφωνος
ἡ παραφωνία
πολύφωνος
ἡ πολυφωνία
ευφωνικός
μικρόφωνο
μεγάφωνο
πολυφωνικός
μεγαλόφωνα (ή -ως)
γραμμόφωνο
φωνογράφος
φωνοληψία
φωνολογία
φωνολογικός

Ασκήσεις
  1. Συνδυάζοντας τις λέξεις της στήλης Α′ με τις κατάλληλες από τη στήλη Β′ να δημιουργήσετε ονοματικά σύνολα:
    Α′ Β′
    1. μικροφωνική α. γνώμη
    2. σύμφωνη β. πάθη
    3. φωνητικές γ. ευφωνίας
    4. χάριν δ. χορωδία
    5. παράφωνη ε. χορδές
    6. φωνηεντικά στ. εγκατάσταση
  2. Χρησιμοποιώντας λέξεις μόνο από τον Λεξιλογικό Πίνακα να δώσετε ένα συνώνυμο ή ένα αντώνυμο των παρακάτω λέξεων:
    Συνώνυμα Αντώνυμα
    έριδα, διχογνωμία → χαμηλόφωνα →
    εὔφωνος → διαφωνία →
    πλουραλισμός → ψιθυρίζω →
    κραυγάζω → μονοφωνία →
    κακόφωνος →  
    δυσαρμονία →  

Β2. Ετυμολογικά

Παραγωγή ουσιαστικών

παραγωγή ουσιαστικών

Παραγωγή ουσιαστικών από ουσιαστικά (α′ μέρος)

• Υποκοριστικά – Περιεκτικά – Τοπικά

Υποκοριστικά λέγονται τα παράγωγα ουσιαστικά τα οποία δηλώνουν πραγματική ή συναισθηματική σμίκρυνση της πρωτότυπης λέξης.

Περιεκτικά λέγονται τα παράγωγα ουσιαστικά τα οποία σημαίνουν το μέρος που περιέχει πολλά από εκείνα που φανερώνει η πρωτότυπη λέξη ή πολλά όμοια πράγματα που βρίσκονται στο ίδιο μέρος.

Τοπικά είναι τα παράγωγα ουσιαστικά τα οποία σημαίνουν τον τόπο όπου μένει ή εργάζεται το πρόσωπο που δηλώνει η πρωτότυπη λέξη ή τον τόπο όπου γίνεται μια ενέργεια.


Καταλήξεις υποκοριστικών
-άριον ἀνθρωπάριον < ἄνθρωπος
-ιον σωμάτιον < σῶμα
-ίδιον οἰκίδιον < οἶκος
-ίς νησίς < νῆσος
-ίσκος νεανίσκος < νεανίας
-ύδριον νησύδριον < νῆσος
-ύλλιον εἰδύλλιον < εἶδος (σύντομο ποίημα συχνά με βουκολικό περιεχόμενο)
Καταλήξεις περιεκτικών
-(ε)ών ἀμπελών < ἄμπελος
ἐλαιών < ἐλαία
-ιά μυρμηκιά < μύρμηξ
στρατιά < στρατός
Καταλήξεις τοπικών
-ιον ἐμπόριον < ἔμπορος
-(ε)ῖον ἰατρεῖον < ἰατρός

Ασκήσεις
  1. Να κατατάξετε τα παρακάτω παράγωγα ουσιαστικά στην κατηγορία στην οποία ανήκουν. Στη συνέχεια να υπογραμμίσετε την κατάληξή τους: παιδάριον, λογεῖον, θυρίς, πυργίδιον, παρθενών, μαγειρεῖον, παιδίσκη, ξιφίδιον.
  2. Να γράψετε την πρωτότυπη λέξη των ουσιαστικών της προηγούμενης άσκησης.
  3. Να αντιστοιχίσετε τα παράγωγα ουσιαστικά της στήλης Α′ με τα πρωτότυπα ουσιαστικά της στήλης Β′ και να γράψετε στη στήλη Γ′ αν αυτά είναι υποκοριστικά, περιεκτικά ή τοπικά:
    Α′ Β′ Γ′
    1. ἀρχεῖον α. ξένος _____________
    2. σφηκιά β. οἶκος _____________
    3. οἰκίσκος γ. σάνδαλον _____________
    4. σανδάλιον δ. σανίς _____________
    5. ξενών ε. σφήξ _____________
    6. σανίδιον στ. ἀρχή _____________

  4. Να αντιστοιχίσετε τα παράγωγα ουσιαστικά (στήλη Α′) με την κατηγορία στην οποία ανήκουν (στήλη Β′):
    Α′ Β′
    1. πετρίδιον α. υποκοριστικό
    2. ἐπύλλιον
    3. κουρεῖον β. τοπικό
    4. περιστερεών
    5. πλοιάριον
    6. ψηφίς γ. περιεκτικό
    7. χρυσίον

  5. Να γράψετε παράγωγα ουσιαστικά των παρακάτω λέξεων που να δηλώνουν αυτό που ζητείται στην παρένθεση:
    χῶρος (υποκοριστικό) ________________   θήρ (υποκοριστικό) ________________
    γραφεύς (τοπικό) ________________   ὄμμα (υποκοριστικό) ________________
    κίων (υποκοριστικό) ________________   ὠδή (τοπικό) ________________
Παράγωγα ουσιαστικά σε -άριο, -ιο, -ίδιο και -είο

Γ. Γραμματική

1. Το άρθρο

Όπως και στη ν.ε., το άρθρο είναι μονοσύλλαβη κλιτή λέξη η οποία χρησιμοποιείται πριν από ουσιαστικά και επίθετα (ή πριν από λέξεις που παίζουν τον ρόλο ουσιαστικών και επιθέτων, όπως στη φράση: το λέγω είναι ρήμα), π.χ. τῇ νήσῳ, τοῦ πελάγους, τὰ σώματα, τὰ μεγέθη, τῶν ποδῶν, τῶν κυμάτων, τὴν πατρίδα, τῆς ὁδοῦ.

αρσενικό γένος θηλυκό γένος ουδέτερο γένος
ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός
ονομαστική οἱ αἱ τό τά
γενική τοῦ τῶν τῆς τῶν τοῦ τῶν
δοτική τῷ τοῖς τῇ ταῖς τῷ τοῖς
αιτιατική τόν τούς τήν τάς τό τά
κλητική (ὦ) (ὦ) (ὦ) (ὦ) (ὦ) (ὦ)

Ο τύπος δεν είναι τύπος του άρθρου, αλλά επιφώνημα, που χρησιμοποιείται μπροστά από ονόματα κλητικής πτώσης.

Το άρθρο στη ν.ε [πηγή: Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου]

2. Β΄ κλίση ουσιαστικών

Αρσενικά και θηλυκά ουσιαστικά σε -ος στη ν.ε.

Όπως αναφέρθηκε στην προηγούμενη Ενότητα, στην α.ε. υπάρχουν τρεις κλίσεις: η πρώτη, η δεύτερη και η τρίτη. Σε αυτή την Ενότητα θα μελετήσετε τη β′ κλίση.

β κλίση

Οι καταλήξεις των πτώσεων είναι οι εξής:

  αρσενικό και θηλυκό ουδέτερο
ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός
ονομαστική -ος -οι -ον
γενική -ου -ων -ου -ων
δοτική -ῳ -οις -ῳ -οις
αιτιατική -ον -ους -ον
κλητική -οι -ον

  • Να εντοπίσετε τα ουσιαστικά του κειμένου της Ενότητας που ανήκουν στη β′ κλίση.
  • Να συμπληρώσετε την κλίση του ουσιαστικού ὁ νόμος με τη βοήθεια του προηγούμενου πίνακα. Να προσθέσετε και το άρθρο:
      ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός
    α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε.
    ονομ. __    νόμος νόμος __    ____________ νόμοι
    γεν. __    ____________ νόμου __    ____________ νόμων
    δοτ. __    ____________   __    ____________  
    αιτ. __    ____________ νόμο __    ____________ νόμους
    κλητ. __    ____________ νόμε __    ____________ νόμοι

red arrow Παρατηρήσεις

  1. Η κατάληξη στον πληθυντικό των ουδετέρων είναι βραχεία, π.χ. τὰ δῶρα.
  2. Η δίφθογγος οι, όταν βρίσκεται στο τέλος κλιτής λέξης (πλην ευκτικής ρήματος), είναι βραχεία, π.χ. οἱ χῶροι (αλλά τοῖς χώροις).
  3. Η γενική και η δοτική των ουσιαστικών β′ κλίσης, όταν τονίζονται στη λήγουσα, περισπώνται και στους δύο αριθμούς, π.χ. τοῦ ποταμοῦ, τῷ ποταμῶ, τῶν ποταμῶν, τοῖς ποταμοῖς.
  4. Τα οξύτονα και παροξύτονα ουσιαστικά β′ κλίσης διατηρούν τον τόνο τους στην ίδια συλλαβή σε όλες τις πτώσεις, π.χ. ὁ νομός, τοῦ νομοῦ, τῷ νομῷ, τὸν νομόν.
  5. Τα προπαροξύτονα ουσιαστικά β′ κλίσης τονίζονται στην προπαραλήγουσα, όταν η λήγουσα είναι βραχεία, π.χ. ὁ ἄνθρωπος, οἱ ἄνθρωποι. Ο τόνος τους κατεβαίνει στην παραλήγουσα, όταν η λήγουσα είναι μακρά, π.χ. τοῦ ἀνθρώπου, τῶν ἀνθρώπων.

Πίνακας ουσιαστικών Β΄κλίσης


Ασκήσεις
  1. Να συμπληρώσετε τις πτώσεις που λείπουν στον παρακάτω πίνακα:
      ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός
    ονομ. ἡ ἄμπελος      
    γεν.   τοῦ ταύρου    
    δοτ.       τοῖς ταύροις
    αιτ.     τὰς ἀμπέλους  
    κλητ.        

  2. Να μεταφέρετε τα ουσιαστικά στην ίδια πτώση του άλλου αριθμού:
    τοῖς ὀφθαλμοῖς, τῇ νήσῳ, τοῖς ἀνθρώποις, τὸν οἶνον, τοὺς ὅρκους, τῷ ποτηρίῳ.
  3. Να αντιστοιχίσετε τα ουσιαστικά της στήλης Α′ με τις πτώσεις τους στη στήλη Β′:
    Α′ Β′
    1. σταδίους α. γενική ενικού
    2. Λουκιανός β. ονομαστική ενικού
    3. ποταμῶν γ. αιτιατική πληθυντικού
    4. νήσῳ δ. γενική πληθυντικού
    5. τυροῦ ε. δοτική ενικού
  4. Να συμπληρώσετε τις καταλήξεις και να τονίσετε τα ουσιαστικά και τους τύπους του άρθρου:
    του μυστηρι____, την νησ____, τοις σταδι____, τα δενδρ____, των δωρ____, του οἰκ____, τον ἰατρ____, τῳ ἐφηβ____, του καρπ____, τοις ποταμ____, ταις ψηφ____, τους γεωργ____, τους ἀνθρωπ____, τον Λουκιαν____ .
  5. Στις προτάσεις που ακολουθούν να συμπληρώσετε την κατάλληλη πτώση του ουσιαστικού και στη συνέχεια να γράψετε την ίδια πτώση του άλλου αριθμού:
    α. Οἱ _______________ (ταῦρος) ἄγριοί εἰσιν. (____________________)
    β. Διεφθάρη (= έχασε) δὲ ὁ Θάμυρις ὑπὸ ___________________ (νόσος) τοὺς ___________________ (ὀφθαλμός). (____________________)(____________________)
    γ. Αἱ ____________________ (ἄμπελος) τὸν ____________________ (οἶνος) παρέχουσιν. (____________________) (____________________)
    δ. ᾿Επίστανται (= γνωρίζουν) τὰ γιγνόμενα οἱ ____________________ (σύμμαχος) καὶ οἱ ____________________ (πολέμιος) καὶ ἅπαντες ῞Ελληνες καὶ ____________________ (βάρβαρος). (____________________)(____________________)(____________________)
    ε. Παῦσον (= σταμάτησε) τοῦ ____________________ (θρῆνος). (____________________)

3. Προσωπικές αντωνυμίες

Στο κείμενο της Ενότητας συναντήσατε τους τύπους ἡμῖν και ἡμᾶς, οι οποίοι ανήκουν στις προσωπικές αντωνυμίες της α.ε.
ΤΟ ΤΑΓΚΟ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΑΣ

Ακολουθεί η κλίση του α′ και β′ προσώπου (το γ′ πρόσωπο δεν απαντά συχνά στα πεζά κείμενα):

α' πρόσωπο
  ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός
α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε.
ονομ. ἐγώ εγώ ἡμεῖς εμείς
γεν. ἐμοῦ, μου εμένα, μου ἡμῶν εμάς, μας
δοτ. ἐμοί, μοι   ἡμῖν  
αιτ. ἐμέ, με εμένα, με ἡμᾶς εμάς, μας
β΄ πρόσωπο
  ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός
α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε.
ονομ. σύ εσύ ὑμεῖς εσείς
γεν. σοῦ, σου εσένα, σου ὑμῶν εσάς, σας
δοτ. σοί, σοι   ὑμῖν  
αιτ. σέ, σε εσένα, σε ὑμᾶς εσάς, σας

red arrow Παρατήρηση

Οι αντωνυμίες δεν έχουν κλητική (εξαιρείται η δεικτική αντωνυμία οὗτος, την οποία θα εξετάσουμε σε επόμενη Ενότητα).




Ασκήσεις
  1. Να αντιστοιχίσετε τους τύπους προσωπικών αντωνυμιών της στήλης Α′ με τη γραμματική τους ταυτότητα στη στήλη Β′:
    Α′ Β′
    1. ὑμῖν α. γενική ενικού α′ προσώπου
    2. με β. δοτική ενικού β′ προσώπου
    3. ἡμῶν γ. δοτική πληθυντικού β′ προσώπου
    4. ἐμοῦ δ. αιτιατική ενικού α′ προσώπου
    5. σοι ε. γενική πληθυντικού α′ προσώπου
  2. Να υπογραμμίσετε τις προσωπικές αντωνυμίες των παρακάτω φράσεων και να τις αναγνωρίσετε γραμματικά:
    α. Αἱ ψυχαὶ ἡμῶν καθαραί εἰσιν.
    β. Μάχονται ἡμῖν οἱ πολέμιοι.
    γ. Αἱροῦνται ἡμᾶς στρατηγούς.
    δ. Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλός.
    ε. Ὁ λόγος σου γλυκύς ἐστι.
    στ. Οἱ πρόγονοι ὑμῶν γενναῖοι ἦσαν.
    ζ. Λέγω σοι καὶ τοῦτο.

Λίαν φιλῶν σεαυτὸν οὐχ ἕξεις φίλον
Μένανδρος, Γνῶμαι Μονόστιχοι

Εάν αγαπάς υπερβολικά τον εαυτό σου, δε θα έχεις φίλους.