Ανθολόγιο Φιλοσοφικών Κειμένων (Γ Γυμνασίου) - Βιβλίο Μαθητή (Εμπλουτισμένο)
 

Ε Ν O T Η T Α 2η

Η αρετή είναι μεσότητα

Στην ενότητα αυτή θα μελετήσουμε τη θεωρία του Αριστοτέλη σύμφωνα με την οποία η αρετή είναι μεσότητα ανάμεσα σε δύο άκρα, την έλλειψη και την υπερβολή. Θα μελετήσουμε επίσης τον ορισμό της αρετής ως «έξεως προαιρετικής» και ως τελειότητας του χαρακτήρα και θα εξετάσουμε τον κεντρικό ρόλο που αυτή καταλαμβάνει στην αριστοτελική ηθική.

KEIMENO

Αρετή, μεσότητα και ακρότητες1

Το λάθος γίνεται με πολλούς τρόπους (γιατί το κακό και το άπειρο πάνε μαζί, όπως δίδασκαν οι Πυθαγόρειοι, ενώ το καλό πάει μαζί με το πεπερασμένο), το σωστό όμως γίνεται με έναν μόνο τρόπο (γι' αυτό και το πρώτο είναι εύκολο, ενώ το άλλο είναι δύσκολο: είναι εύκολο, πράγματι να αποτύχεις στον στόχο σου και είναι δύσκολο να τον πετύχεις)· να γιατί η υπερβολή και η έλλειψη είναι χαρακτηριστικά της κακίας και η μεσότητα της αρετής: «καλοί με έναν μόνο τρόπο, κακοί με χίλιους τόσους τρόπους»2. Η αρετή λοιπόν είναι μια έξη3, που α) επιλέγεται ελεύθερα από το άτομο, β) βρίσκεται στο μέσον, στο μέσον όμως το «σε σχέση προς εμάς»4· το μέσον αυτό καθορίζεται από τη λογική –πιο συγκεκριμένα, από τη λογική, πιστεύω, που καθορίζει ο φρόνιμος  άνθρωπος5· είναι μεσότητα μεταξύ δύο κακιών, που η μία βρίσκεται από την πλευρά της υπερβολής και η άλλη από την πλευρά της έλλειψης6· και ακόμη με το νόημα ότι ορισμένες κακίες αποτελούν έλλειψη και άλλες πάλι υπερβολή σε σχέση με αυτό που πρέπει, είτε στα πάθη είτε στις πράξεις, ενώ η αρετή και βρίσκει και επιλέγει το μέσον. Από την άποψη λοιπόν της ουσίας της, και όσο μας ενδιαφέρει ο ορισμός της φύσης της, η αρετή είναι μεσότητα, από την άποψη όμως του σωστού και του άριστου είναι, ασφαλώς, κάτι που βρίσκεται στο ψηλότερο σκαλί7.

(Ἀριστοτέλης, Ἠθικά Νικομάχεια, Β, 1106b 27-1107a 8)

ΠΡΑΓΜΑΤOΛOΓΙΚΑ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ ΣΧOΛΙΑ

  1. Tο βασικό χαρακτηριστικό του ευδαίμονος βίου είναι η συμμόρφωση της ψυχικής μας ενεργητικότητας με την αρετή. Ο Αριστοτέλης διακρίνει τις αρετές σε διανοητικές και ηθικές. Οι ηθικές αρετές αφορούν τα πάθη, τα συναισθήματα και τις πράξεις των ανθρώπων και το πεδίο τους ορίζεται μερικές φορές αναφορικά με έναν τύπο συναισθήματος και άλλοτε με έναν τύπο πράξης. Όλες μαζί οι ηθικές αρετές συνιστούν το ήθος, δηλ. τον ηθικό πυρήνα του ανθρώπου. Στην προηγούμενη ενότητα είδαμε ότι ο τελικός σκοπός της ζωής είναι η ευδαιμονία. Εδώ, ο Αριστοτέλης εξετάζει τι είναι η αρετή, δίνει τον ορισμό της και τη συνδέει με την έννοια της μεσότητας που είναι αξιέπαινη, ενώ η υπερβολή και η έλλειψη είναι κατακριτέες.
  2. Το λάθος γίνεται… κακοί με χίλιους τόσους τρόπους: ο Αριστοτέλης αναφέρεται εδώ στους Πυθαγόρειους και στη διδασκαλία τους σχετικά με τις δυνάμεις που κυβερνούν τον κόσμο, οι οποίες είναι αντίθετες μεταξύ τους.
  3. Η αρετή λοιπόν είναι μια έξη που επιλέγεται ελεύθερα από το άτομο: ο Αριστοτέλης ορίζει την αρετή ως έξη προαιρετική, δηλ. μια μόνιμη κατάσταση και διάθεση της ψυχής που στηρίζεται στην προαίρεση (την ορθολογική επιλογή), σε μια συνήθεια που επιλέγεται ελεύθερα από τον άνθρωπο. Οι αρετές είναι έξεις, δεν είναι όμως όλες οι έξεις αρετές, αλλά μόνο όσες κρίνονται άξιες επαίνου.
  4. …βρίσκεται στο μέσον όμως το «σε σχέση προς εμάς»: η αρετή προέρχεται από την προαίρεση (την ελεύθερη βούληση, την ελεύθερη επιλογή), η οποία κρατείται σε μία μεσότητα σχετική με μας. Η μεσότητα αυτή καθορίζεται από τον λόγο, σύμφωνα δηλ. με τον καθορισμό που θα της απέδιδε κάθε φρόνιμος άνθρωπος. Η προαίρεση ορίζεται από τον Αριστοτέλη ως επιθυμία πραγμάτων που εμπίπτουν στη δική μας δύναμη, αφού από τη στιγμή που, ύστερα από διανοητική εργασία και διαβούλευση, κρίναμε τι πρέπει να επιλέξουμε και να προτιμήσουμε, έχουμε επιθυμίες πια σύμφωνες με τη διανοητική εργασία και τη διαβούλευσή μας.
  5. Ο φρόνιμος άνθρωπος: ο φρόνιμος άνθρωπος είναι αυτός που πράττει σύμφωνα με τον ορθό λόγο, τη λογική του. Ο ενάρετος άνθρωπος είναι πάντοτε φρόνιμος, καθοδηγείται από την αρετή της φρόνησης και επιλέγει αυτό που είναι σωστό να πράξει.
  6. Υπερβολή και έλλειψη: η αρετή είναι μεσότητα (και όχι μετριότητα) μεταξύ δύο λανθασμένων τρόπων, της υπερβολής και της έλλειψης. Η υπερβολή και η έλλειψη είναι κακίες που νοούνται στο ηθικό πεδίο ως ηθικές μειονεξίες.
  7. Είναι μεσότητα… το μέσον: η αρετή αποτελεί μεσότητα μεταξύ δύο κακιών, η μία κακία αποτελεί υπερβολή και η άλλη αποτελεί έλλειψη. Η μεσότητα δεν είναι απόλυτη, αλλά είναι μεσότητα «σε σχέση με εμάς», δηλ. σε σχέση με τον άνθρωπο που αποτελεί το υποκείμενο της ηθικής πράξης. Η μεσότητα ποικίλλει ανάλογα με τις περιστάσεις και τα πρόσωπα, όπως φαίνεται στο παράλληλο κείμενο (1), και γι' αυτό εναποτίθεται στον φρόνιμο άνθρωπο να την καθορίσει ανάλογα κάθε φορά.
  8. Από την άποψη… στο ψηλότερο σκαλί (μεσότης ἐστὶν ἡ ἀρετή, κατὰ δὲ τὸ ἄριστον καὶ τὸ εὖ ἀκρότης): η μεσότητα, από αξιολογική δηλ. άποψη, γίνεται και αυτή ακρότητα, δηλ. κάτι το απόλυτο.

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

1 Η μεσότητα δεν είναι η ίδια για όλους

Το μέσον όμως το σε σχέση προς εμάς δε θα το ορίσουμε έτσι· γιατί αν για ένα άτομο είναι πολύ το να φάει δέκα «μερίδες» και λίγο να φάει δύο, δεν θα πει πως ο προπονητής θα ορίσει έξι «μερίδες», γιατί και αυτή η ποσότητα μπορεί να είναι πολλή γι' αυτόν που θα τη φάει ή λίγη: λίγη για έναν Μίλωνα, πολλή για τον αρχάριο στη γύμναση. Το διο ισχύει και στο τρέξιμο ή την πάλη. Συμπέρασμα: Ο ειδήμονας αποφεύγει την υπερβολή ή την έλλειψη και ψάχνει να βρει το μέσον· αυτό είναι η τελική του προτίμηση – φυσικά όχι το μέσον το σε σχέση προς το πράγμα, αλλά το σε σχέση προς εμάς.

(Ἀριστοτέλης, Ἠθικά Νικομάχεια, Β, 1106a 36-1106b 7)

2 Η μεσότητα δε βρίσκει εφαρμογή σε κάθε πράξη και σε κάθε πάθος

Εν πάση περιπτώσει η θεωρία αυτή της μεσότητας δε βρίσκει εφαρμογή σε κάθε πράξη και σε κάθε πάθος· υπάρχουν, πράγματι, πάθη που ήδη η λέξη που τα δηλώνει φέρνει στο μυαλό μας κάτι αρνητικό και τιποτένιο, π.χ. επιχαιρεκακία, αδιαντροπιά, φθόνος, και στην περίπτωση των πράξεων: μοιχεία, κλεψιά, φόνος· γιατί όλα αυτά –και όσα άλλα τέτοια– τα λέμε με τη βεβαιότητα ότι είναι αρνητικά και τιποτένια τα ίδια και όχι η υπερβολή ή η έλλειψή τους. ∆εν υπάρχει, λοιπόν, περίπτωση να κάνει ποτέ κανείς το σωστό σε σχέση με αυτά· αυτό είναι πάντοτε λάθος.

(Ἀριστοτέλης, Ἠθικά Νικομάχεια, Β, 1107a 8-15)

3 Τρεις βασικοί τρόποι συμπεριφοράς

Φάνηκε λοιπόν καθαρά πως τρεις βασικοί τρόποι συμπεριφοράς υπάρχουν: δύο λανθασμένοι (κακίες), ο ένας της κατηγορίας της υπερβολής και ο άλλος της κατηγορίας της έλλειψης, και μία αρετή, η μεσότητα. Και οι τρεις τους βρίσκονται κατά έναν τρόπο σε αντίθεση μεταξύ τους: τα δύο άκρα προς το μέσον και μεταξύ τους, και το μέσον προς τα δύο άκρα. Όπως το ίσο είναι μεγαλύτερο σε σχέση προς το μικρότερο και μικρότερο σε σχέση προς το μεγαλύτερο, έτσι οι μεσότητες αποτελούν υπερβολή σε σχέση προς την έλλειψη και έλλειψη σε σχέση προς την υπερβολή τόσο στα πάθη όσο και στις πράξεις.

(Ἀριστοτέλης, Ἠθικά Νικομάχεια, Β, 1108b 11-19)

EPΩTHΣEIΣ – EPΓΑΣIEΣ

  1. Πώς ορίζει ο Αριστοτέλης την αρετή; Δώστε το αντώνυμο της λέξης αυτής.
  2. Τι εννοεί ο Αριστοτέλης όταν λέει ότι η αρετή είναι μεσότητα; Πώς προσδιορίζει την υπερβολή και την έλλειψη;
  3. Ποιοι είναι οι τρεις τρόποι συμπεριφοράς στους οποίους αναφέρεται ο Αριστοτέλης στο παράλληλο κείμενο (3); Πώς αυτοί αποτυπώνονται στο σχεδιάγραμμα της αρετής που βρίσκεται στο περιθώριο του βιβλίου σας;
  4. Στον Δημόκριτο (απόσπ. 102) διαβάζουμε: «Σε κάθε πράγμα είναι καλό το ίσο· η υπερβολή και η έλλειψη δε μου αρέσει». Ποιες ομοιότητες έχει αυτή η άποψη με την αριστοτελική θεωρία για τη μεσότητα; Ποια εφαρμογή μπορεί να έχει η αριστοτελική θεωρία της μεσότητας στην καθημερινή ζωή;

ΘEMΑ ΓIΑ ΣYZHTHΣH Ή ΓPΑΠTH EPΓΑΣIΑ

Γιατί στο παράλληλο κείμενο (1) ο Αριστοτέλης λέει ότι η μεσότητα δεν είναι ίδια για όλους; Ποια είναι τα παραδείγματα που αναφέρει για να στηρίξει την άποψή του; Μπορείτε εσείς να σκεφτείτε και άλλα παρόμοια;

ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Στο παράλληλο κείμενο (1) ο Αριστοτέλης αναφέρεται στον αθλητή Μίλωνα, γνωστό παλαιστή της αρχαιότητας και Ολυμπιονίκη. Ανατρέξτε στην ιστορία των Ολυμπιακών αγώνων και βρείτε πληροφορίες για τη ζωή του. Πώς εξηγούσαν την υπερβολική δύναμη των αθλητών της εποχής εκείνης; Τι συμβαίνει στην εποχή μας, όταν οι αθλητές φαίνονται να υπερβαίνουν τις φυσικές δυνάμεις τους; Με ποιον τρόπο ξεπερνούν το μέτρο;

Μίλων από τον Κρότωνα Πόσο γρήγορα μπορεί να τρέξει ο άνθρωπος (άρθρο) Τι είναι η φαρμακοδιέγερση  (κείμενο)

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΑΡΕΤΩΝ (ὑπογραφή)

Υπερβολή

Έλλειψη

Μεσότητα

ὀργιλότης
θρασύτης
ἀναισχυντία
ἀκολασία
φθόνος
κέρδος
ἀσωτία
ἀλαζονεία
κολακεία
ἀρέσκεια
τρυφερότης
χαυνότης
δαπανηρία
πανουργία

ἀναλγησία
δειλία
κατάπληξις
ἀναισθησία
ἀνώνυμον
ζημία
ἀνελευθερία
εἰρωνεία
ἀπέχθεια
αὐθάδεια
κακοπάθεια
μικροψυχία
μικροπρέπεια
εὐήθεια

πραότης
ἀνδρεία
αἰδώς
σωφροσύνη
νέμεσις
δίκαιον
ἐλευθεριότης
ἀλήθεια
φιλία
σεμνότης
καρτερία
μεγαλοψυχία
μεγαλοπρέπεια
φρόνησις

Ἀριστοτέλης, Ἠθικά Εὐδήμια, Α, 1221a 1-10

 

 

 

εικόνα

Η εκλογή του Ηρακλή, 1596, έργο του Annibale Caracci (1560-1609), (Νάπολη, Εθνική Πινακοθήκη του Capodimonte), όπου παρουσιάζεται ο Ηρακλής ανάμεσα στην Αρετή και την Κακία.

«Μεσότης ἐστὶν ἡ ἀρετή, κατὰ δὲ τὸ ἄριστον καὶ τὸ εὖ ἀκρότης».
(Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, B, 1107a8)

εικόνα

Αλληγορία της αρετής και της κακίας (Paolo Veronese, Η εκλογή του Ηρακλή, 1580).

εικόνα

∆ιάγραμμα του Ν. Hartmann (Κ. ∆. Γεωργούλης, Αριστοτέλης ο Σταγιρίτης, Θεσσαλονίκη 1962, σελ. 346).

«Στη σωφροσύνη και την ανδρεία δεν υπάρχει υπερβολή και έλλειψη, γιατί η μεσότητα είναι, κατά κάποιο τρόπο, ακρότητα».
(Αριστοτέλης, Ηθ. Νικ., 1107a 22-23)

 

Η ΑΡΕΤΗ ΩΣ ΜΕΣΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΩΣ ΑΚΡΟΤΗΤΑ
εικόνα
«Παρόλο που η αρετή αποτελεί μεσότητα μεταξύ της υπερβολής και της έλλειψης, η ίδια, ως μεσότητα, αποτελεί αξιολογική κορύφωση. ∆εν είναι μια «χρυσή μετριότητα, που προκύπτει ως συμβιβασμός αντιτιθέμενων ροπών, αλλά η δυναμική σύνθεση και η υπέρβασή τους, δηλ. η ηθική τελειότητα, και γι' αυτό δεν επιδέχεται ούτε υπερβολή ούτε έλλειψη».
(Κ. Σ. Κατσιμάνης, Πλάτων και Αριστοτέλης, εκδ. Gutenberg, Αθήνα 2001, σελ. 231)

ΓΛΩΣΣΑΡΙO

ΑΡΕΤΗ: η αρετή είναι ἕξις προαιρετική, δηλαδή μια μόνιμη κατάσταση και διάθεση της ψυχής που στηρίζεται στην προαίρεση. Η ηθική αρετή ορίζεται ως «μεσότητα» ανάμεσα στην έλλειψη και την υπερβολή.

ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΕΣ ΑΡΕΤΕΣ: οι νοητικές καταστάσεις με τις οποίες προσεγγίζουμε την αλήθεια. Οι διανοητικές αρετές είναι πέντε: επιστήμη, τέχνη, φρόνηση, νους, σοφία.

ΕΘΟΣ: εθισμός, συνήθεια, τρόπος συμπεριφοράς (απ' αυτήν παράγεται η λέξη ηθική).

ΕΛΛΕΙΨΙΣ: το έλαττον.

ΕΞΙΣ (από το ρήμα ἔχω): εθισμός, συνήθεια.

ΗΘΙΚΕΣ ΑΡΕΤΕΣ: οι ηθικές αρετές σχετίζονται με τα πάθη και τις πράξεις του ανθρώπου και είναι αποτέλεσμα του έθους (της συνήθειας) που με την επανάληψη διαμορφώνει την ανάλογη αρετή. Κάθε ηθική αρετή υφίσταται και τελειοποιείται πάντοτε κάτω από την επίδραση της διανοητικής αρετής της φρόνησης.

ΜΕΣΟΤΗΣ: το μέσον μεταξύ δύο άκρων, ακροτήτων.

ΤΟ ΜΕΣΟΝ: τὸ ἴσον.

ΠΡΟΑΙΡΕΣΙΣ (ὄρεξις βουλευτική): η ορθολογική επιλογή μιας συγκεκριμένης πράξης, η οποία γίνεται ελεύθερα και προκαλείται από επιθυμία και βούληση.

ΥΠΕΡΒΟΛΗ: το πλεῖον (ὑπὲρ + βούλομαι).

ΥΠΕΡΒΟΛΗ ΚΑΙ ΕΛΛΕΙΨΗ: η αρετή είναι μεσότητα μεταξύ δύο λανθασμένων τρόπων (κακιών), της υπερβολής και της έλλειψης. Η υπερβολή και η έλλειψη είναι κακίες που νοούνται στο ηθικό πεδίο ως ηθικές μειονεξίες.

ΦΡΟΝΙΜΟΣ: σώφρων, συνετός, αυτός που διαθέτει φρόνηση και φρονιμάδα.

εικόνα

Benzamin West, Η εκλογή του Ηρακλή, 1764 (The Victoria and Albert Museum, Λονδίνο). Το θέμα αυτό της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, που σχετίζεται με τις αρετές και τις κακίες και τα ηθικά διλήμματα μπροστά στα οποία βρίσκεται αντιμέτωπος ο άνθρωπος, απασχόλησε ιδιαίτερα τους ζωγράφους ανά τους αιώνες.

«Οι αληθινές λοιπόν θεωρίες είναι χρησιμότατες όχι μόνο για την απόκτηση γνώσης, αλλά και για τη ζωή· γιατί αν συμφωνούν με τα πράγματα, γίνονται πιστευτές, και έτσι παρακινούν αυτούς που τις καταλαβαίνουν να ζουν σύμφωνα με αυτές».
(Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, Κ, 1, 1172b 3-7)

«Ἔστιν ἅρα ἡ ἁρετὴ ἕξις προαιρετικὴ, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς».
(Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, Β, 1106b36-1107a1)

«Καὶ ἡ προαίρεσις ἄν εἴη βουλευτική ὄρεξις τῶν ἐφ' ἡμῖν».
(Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1113a 10-11)