Ανθολόγιο Φιλοσοφικών Κειμένων (Γ Γυμνασίου) - Βιβλίο Μαθητή (Εμπλουτισμένο)
 

Ε Ν O Τ Η Τ Α 1η

Ο σοφός που δε γνώριζε τίποτα

Στην ενότητα αυτή θα γνωρίσουμε τις ηθικές αντιλήψεις του Σωκράτη. Θα μελετήσουμε τις απόψεις του για την αυτογνωσία και την καλλιέργεια της ψυχής. Θα δούμε με ποιον τρόπο ο Σωκράτης διερευνούσε τα φιλοσοφικά προβλήματα και ποιος θεωρούσε ότι είναι ο ρόλος της φιλοσοφίας στη ζωή των ανθρώπων και της πολιτείας.

KEIMENO

Αυτογνωσία και ψυχής επιμέλεια

Εγώ, Αθηναίοι, σας εκτιμώ και σας αγαπώ1, αλλά θα υπακούσω στον θεό2 και όχι σε σας και όσο θα αναπνέω και θα έχω τη δύναμη, δε θα σταματήσω να φιλοσοφώ3 και να σας παρακινώ και να κάνω υποδείξεις σε όποιον από σας τύχει να συναντήσω, λέγοντας αυτά που συνηθίζω: «Άνθρωπε σπουδαίε, ενώ είσαι Αθηναίος, πολίτης της μεγαλύτερης και της πιο φημισμένης πόλης για τη σοφία4 και την ισχύ της5, δεν ντρέπεσαι από τη μια να πασχίζεις να αποκτήσεις όσο γίνεται περισσότερα χρήματα, φήμη και τιμές, ενώ από την άλλη για τη φρόνηση και την αλήθεια6 και το πώς η ψυχή σου7 θα γίνει όσο το δυνατόν καλύτερη ούτε φροντίζεις ούτε μεριμνάς;» […] Γιατί, να το ξέρετε καλά, αυτά διατάζει ο θεός και εγώ νομίζω ότι ποτέ δεν υπήρξε μεγαλύτερο καλό για την πόλη από τη δική μου δραστηριότητα στην υπηρεσία του θεού8. Γιατί εγώ δεν κάνω τίποτε άλλο από το να τριγυρίζω και να προσπαθώ να σας πείσω όλους, νέους και γέρους, να μη φροντίζετε πρώτα από όλα και με τόσο ζήλο για το σώμα σας και τα χρήματα, αλλά για το πώς θα κάνετε την ψυχή σας όσο το δυνατόν καλύτερη9. Σας λέω ότι «δε δημιουργείται από τα χρήματα η αρετή10, αλλά από την αρετή τα χρήματα και όλα τα άλλα αγαθά των ανθρώπων, και στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή».

(Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους, 29d – 30a-b)

 

ΠΡΑΓΜΑTOΛOΓΙΚΑ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΥTΙΚΑ ΣΧOΛΙΑ

  1. Aθηναίοι, σας… αγαπώ: η Απολογία Σωκράτους είναι πρώιμο έργο του Πλάτωνα και θεωρείται ότι απεικονίζει με σαφήνεια το ιστορικό πρόσωπο του Σωκράτη. Σε αυτό ο Πλάτων αναπλάθει τον απολογητικό λόγο του Σωκράτη που εκφωνήθηκε στο λαϊκό δικαστήριο της Ηλιαίας κατά τη δίκη του (399 π.Χ.). Εδώ ο Σωκράτης κολακεύει τους Αθηναίους, για να τους πει αμέσως μετά ότι δε θα τους υπακούσει, αν του απαγορεύσουν να φιλοσοφεί.
  2. Θα υπακούσω στον θεό: ο Σωκράτης αναφέρεται εδώ στον θεό ή τους θεούς και άλλοτε στον δαίμονα, κατώτερο θεό, που κατοικεί μέσα του και τον προτρέπει στον ενάρετο και αγαθό βίο, αλλά και στο δαιμόνιο που είναι η ενόραση και η μαντική δύναμη του φιλοσόφου. Ο δαίμων (εκ του δαίω=μοιράζω), που αρχικά σήμαινε αυτόν που διαμοιράζει τις τύχες, ήταν συγκεκριμενοποίηση της μοίρας (μείρομαι=λαμβάνω το μερίδιό μου) και συνάμα δυναμικός παράγοντας επηρεασμού της ανθρώπινης ψυχής.
  3. Δε θα σταματήσω να φιλοσοφώ: η φιλοσοφία για τον Σωκράτη είναι η έρευνα για την αναζήτηση της γνώσης. Eδώ προκαλεί τους δικαστές του, δηλώνοντας πως δε θα υπακούσει σε μια απόφαση της δημοκρατικής πλειοψηφίας που θα του απαγορεύσει τη φιλοσοφική δραστηριότητα.
  4. Φημισμένης πόλης για τη σοφία: η λέξη σοφία υποδηλώνει εδώ τη συνολική πολιτιστική ανωτερότητα της Αθήνας κατά το τέλος του 5ου αι. π.Χ. Γενικά, ο όρος σοφία δηλώνει συνήθως την πιο θεωρητική γνώση, ενώ ο όρος φρόνησις την πιο πρακτική.
  5. Και την ισχύ: την εποχή που γράφτηκε η Απολογία, η ισχύς της Αθήνας δεν ήταν ανάλογη προς τη σοφία της, αφού δεν είχε εξέλθει από την κρίση στην οποία οδηγήθηκε μετά την ήττα του Πελοποννησιακού πολέμου (403 π.X.).
  6. Αλήθεια: στην Απολογία προβάλλεται η ελευθερία της έκφρασης και γίνεται επίκληση προς όλους να λένε την αλήθεια στην προσωπική, την επαγγελματική και την πολιτική ζωή.
  7. Ψυχή: ο Σωκράτης είναι ο πρώτος στοχαστής στην ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας που συνδέει την ψυχή με τον νου και θεωρεί πως αυτή αποτελεί την έδρα των γνωστικών λειτουργιών και της ηθικής δράσης του ανθρώπου.
  8. Υπηρεσία του θεού: ο Σωκράτης δηλώνει εδώ την ευσέβειά του προς τους θεούς και αρνείται την κατηγορία για ασέβεια που του είχε απαγγελθεί.
  9. Θα κάνετε την ψυχή σας καλύτερη: φροντίδα για την ψυχή σημαίνει μέριμνα για φρόνηση και αλήθεια, στροφή προς τον εαυτό για γνώση του εγώ.
  10. Αρετή: λέξη ετυμολογικά συγγενής προς το άριστος (βλ. γλωσσάριο).

 

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

1 «Γνῶθι σαὐτὸν»

[Σωκράτης:] Δεν μπορώ ακόμα, καθώς λέει το Δελφικό ρητό, να γνωρίσω τον εαυτό μου· μου φαίνεται λοιπόν πως είναι γελοίο, ενόσω δεν ξέρω ακόμα τούτο, να νοιάζομαι για τα ξένα πράγματα. Γι' αυτό λοιπόν τ' αφήνω αυτά όπως είναι και […] νοιάζομαι […] για τον εαυτό μου, να δω μην τυχόν είμαι κανένα θηρίο πιο μπερδεμένο και πιο φουσκωμένο από τον Τυφώνα ή κανένα πιο ήμερο και πιο απλό ζώο, που του έχει τάξει η φύση να έχει μερτικό από κάποιο θεϊκό και απλό κλήρο.

(Πλάτων, Φαῖδρος, 229e-230a 6)

2 Η «αλογόμυγα» (οἶστρος) της αθηναϊκής δημοκρατίας

[Σωκράτης:] Γιατί, αν με σκοτώσετε, δε θα βρείτε εύκολα άλλον τέτοιο σαν και μένα, που, κυριολεκτικά, αν και ακούγεται λίγο αστείο, τοποθετήθηκε από τον θεό στην πόλη όπως μία αλογόμυγα πάνω σε άλογο μεγαλόσωμο και καθαρόαιμο, νωθρό όμως εξαιτίας του όγκου του, που του χρειάζεται μία αλογόμυγα να το ξυπνάει. Σαν κάτι τέτοιο μου φαίνεται πως ο θεός με έβαλε στην πόλη για να μη σταματάω όλη μέρα να ξυπνάω και να διαφωτίζω και να επιπλήττω τον καθένα σας, πηγαίνοντας να καθίσω δίπλα του, όπου και αν πάει…

(Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους, 30d – 31a)

EPΩTHΣEIΣ – EPΓΑΣIEΣ

  1. Πώς παρουσιάζονται η Αθήνα και οι Αθηναίοι μέσα από τα λόγια του Σωκράτη;
  2. Με ποια σημασία χρησιμοποιεί ο Σωκράτης το ρήμα «φιλοσοφώ»;
  3. Σύμφωνα με τον Σωκράτη, σε τι συνίσταται η ανθρώπινη ευτυχία και πώς επιτυγχάνεται;
  4. Νομίζετε ότι πρέπει να αφήνουν αδιάφορους τους ανθρώπους τα πλούτη, η δόξα, η ευζωία, όπως υποδεικνύει ο Σωκράτης;
    Η κριτική του Αγίου Βασιλείου για τον πλούτο και την ιδιοκτησία (κείμενο)
  5. Με ποιον τρόπο ο Σωκράτης σχολιάζει την αλήθεια του δελφικού χρησμού στο παράλληλο κείμενο (1); Νομίζετε πως αυτοί που δεν τολμούν να ασκήσουν κριτική στον εαυτό τους θα μάθουν κάποτε να προβληματίζονται για τις πράξεις τους;
  6. Στο παράλληλο κείμενο (2) ο Σωκράτης παρομοιάζει τον εαυτό του με αλογόμυγα που δεν αφήνει κανένα σε ησυχία. Ποιο νόημα έχει η παρομοίωση αυτή για τον ρόλο του φιλοσόφου και, γενικότερα, του πνευματικού ανθρώπου στη ζωή των ανθρώπων και της πολιτείας;

ΘEMΑ ΓIΑ ΣYZHTHΣH Ή ΓPΑΠTH EPΓΑΣIΑ

Συζητήστε και σχολιάστε τις απόψεις του φιλοσόφου Αλαίν ντε Μποτόν για την εντύπωση και τους προβληματισμούς που του προκάλεσε ο πίνακας του Γάλλου ζωγράφου Ζακ-Λουί Νταβίντ Ο θάνατος του Σωκράτη, που παρατίθεται στη σελίδα αυτή:

«Ο πίνακας αυτός με συγκλόνισε, ίσως διότι η συμπεριφορά που απεικόνιζε ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με τη δική μου. Όταν συζητούσα, βασικά προτεραιότητά μου δεν ήταν τόσο το να πω την αλήθεια, όσο το να δημιουργήσω καλή εντύπωση. Αυτή η επιθυμία να ευχαριστήσω με έκανε π.χ. να γελώ όταν μου έλεγαν ανούσια ανέκδοτα, όπως γελά ο γονιός σε μια αφελή σχολική παράσταση που συμμετέχει το παιδί του. Με τους ξένους, υιοθετούσα αυτόματα τη δουλική συμπεριφορά του ξενοδόχου που υποδέχεται πλούσιους πελάτες – έναν φλύαρο ενθουσιασμό, προϊόν μιας νοσηρής και χωρίς διακρίσεις επιθυμίας να γίνω συμπαθής. Απέφευγα να αμφισβητήσω δημοσίως ιδέες που υποστήριζε η πλειοψηφία.

Ο Σωκράτης, όμως, δεν είχε λυγίσει μπροστά στην απόρριψη. Δεν είχε αποσιωπήσει τις σκέψεις του, επειδή δυσαρεστούσαν κάποιους. Αυτή η αξιοθαύμαστη ανεξαρτησία πνεύματος ήταν μια αποκάλυψη, και συνάμα μια παρότρυνση. Προσφερόταν ως αντίβαρο σε μια παθητική τάση τήρησης των κοινωνικώς αποδεκτών πρακτικών και ιδεών».

εικόνα

Ζακ-Λουί Νταβίντ, Oι τελευταίες στιγμές του Σωκράτη. Ονομαστός πίνακας του Γάλλου ζωγράφου που ολοκληρώθηκε το 1787. Απεικονίζει τον Σωκράτη την ώρα που ετοιμάζεται να πιει το κώνειο. Με το αριστερό χέρι δείχνει τον τόπο του τελικού του προορισμού (Nέα Yόρκη, Mητροπολιτικό Mουσείο).

 

εικόνα

Προτομή του Σωκράτη σε ερμαϊκή στήλη (ρωμαϊκό αντίγραφο από έργο του 4ου αι. π.Χ., Νάπολη, Αρχαιολογικό Μουσείο). Στο κάτω μέρος της ερμαϊκής αυτής στήλης είναι σμιλεμένο το όνομα «Σωκράτης» και ένα απόσπασμα από τους τελευταίους διαλόγους του.

«ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα»
«οὐδεὶς ἑκὼν κακός».

(Σωκράτης)

εικόνα

To γνῶθι σαὐτὸν είναι ένα από τα ρητά που αποδίδονται στους Eπτά Σοφούς και ήταν γραμμένο στο ναό του Aπόλλωνα στους Δελφούς. Λεπτομέρεια από ρωμαϊκό ψηφιδωτό που βρίσκεται σε οικία της Aππίας οδού (Pώμη, Eθνικό Mουσείο).

ΓΛΩΣΣAΡΙO

ΔΑΙΜΟΝΙΟΝ: ενόραση, μαντική δύναμη, ικανότητα ευφυΐας. Έτσι ονομάζει ο Σωκράτης την άμεση πεποίθηση για την ορθότητα ή μη των πράξεών του.

ΔΑΙΜΩΝ-ΘΕΟΣ:καλή ή κακή μοίρα· αθάνατο ον ανάμεσα σε άνθρωπο και θεό.

ΨΥΧΗ: (ανα)πνοή ('Ομηρος), πνεύμα, ζωή.

εικόνα

Οι ηθικές αξίες, όπως η δίκη, η αρετή, η ευνομία, προσωποποιήθηκαν πολύ νωρίς από τους αρχαίους Έλληνες και απεικονίστηκαν επανειλημμένα στα έργα της τέχνης. Στο αγγείο εδώ, μαζί με την Αφροδίτη, που συνομιλεί με τον Έρωτα, παριστάνεται η Ευνομία με την Παιδιά. (Ερυθρόμορφη λήκυθος, 410 π.Χ. περίπου, Λονδίνο, Βρετανικό Μουσείο).

εικόνα

Τέσσερις δικαστικές ψήφοι με την επιγραφή «ψῆφος δημοσία» (Αθήνα, Μουσείο Αγοράς).

εικόνα

O Iερός ομφαλός εκλαμβανόταν ως το κέντρο του κόσμου (Mουσείο Δελφών).

εικόνα

Tο κυκλικό κτίριο ή «Θόλος», όπως το ονόμαζαν οι αρχαίοι, ήταν σημαντικό στοιχείο της αρχιτεκτονικής του 4ου αι. π.X. Eδώ όπως σώζεται στο ιερό της Προναίας Aθηνάς στους Δελφούς. Tο μαντείο των Δελφών θεωρούνταν πηγή σοφίας και χώρος ιερός.

εικόνα

Ο Ορέστης έχει καταφύγει στο ιερό του Απόλλωνα στους Δελφούς και ζητάει προστασία αγκαλιάζοντας τον ιερό ομφαλό. Ερυθρόμορφη ιταλική αγγειογραφία (Νάπολη, Εθνικό Μουσείο).

εικόνα

Eρυθρόμορφος κρατήρας από την Kύμη (Kάτω Iταλία) που απεικονίζει σκηνή συμποσίου σε πλούσια διακοσμημένο χώρο. Tο συμπόσιο στην αρχαία Eλλάδα ήταν επίσημο γεύμα με οινοποσία. Σ' αυτό συμμετείχαν μόνο άντρες και ο συμποσιάρχης υπαγόρευε τα θέματα της συζήτησης. Tο Συμπόσιον του Πλάτωνος είναι το πιο γνωστό έργο της αρχαίας γραμματείας σχετικά με τα αρχαία συμπόσια.

εικόνα

Αθηναϊκό ασημένιο τετράδραχμο, στο οποίο εικονίζεται η Αθηνά με κλαδί ελιάς, σύμβολο νίκης, στην περικεφαλαία της και η κουκουβάγια (γλαύκα), σύμβολο σοφίας, στο πίσω μέρος. Ήταν νόμισμα υψηλής ονομαστικής αξίας που έκοψαν οι Aθηναίοι μετά την ευτυχή έκβαση των μηδικών πολέμων (Aνατ. Bερολίνο, Aρχαιολογικό Mουσείο).

εικόνα

Σύγχρονη άποψη της Αγοράς της Αθήνας.