Γλώσσα Στ΄ Δημοτικού - Βιβλίο Μαθητή (Εμπλουτισμένο)

Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής [πηγή: Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα]

Ενότητα 12

Εφαρμογή

25η Μαρτίου

Κάτω στου Βάλτου
τα χωριά

Κάτω στου Βάλτου τα χωριά, Ξηρόμερο κι Άγραφα.
Γιε μ’, στα πέντε βιλαέτια, φάτε, πιέτε, μωρ’ αδέρφια.
Εκεί είν’ οι κλέφτες οι πολλοί, όλοι ντυμένοι στο φλουρί.
Κάθονται και τρων και πίνουν και την Άρτα φοβερίζουν.
Πιάνουν και γράφουν μια γραφή, βρίζουν τα γένια του κατή.
Γράφουνε και στο Κομπότι, προσκυνούν και το δεσπότη. 
Αγάδες, κάμετε καλά, γιατί σας καίμε τα χωριά, 
γρήγορα τ’ αρματολίκι γιατ’ ερχόμαστε σα λύκοι.

κλέφτικο τραγούδι

εικόνα1. Τα κλέφτικα τραγούδια υμνούν τα κατορθώματα των κλεφτών και των αρματολών. Ποιες πληροφορίες παίρνετε για τη ζωή τους από το κλέφτικο τραγούδι που διαβάσατε;

Η πολιορκία και
η έξοδος του Μεσολογγίου

ΠΡΩΤΗ ΠΡΑΞΗ

Στην αριστερή μεριά της σκηνής έχουμε τοποθετήσει μια καρέκλα και ένα τραπέζι. Μπαίνει ο ιστορικός Α΄ κρατώντας ένα μεγάλο τετράδιο και μία πένα. Κάθεται και ανοίγει το τετράδιό του και κάνει πως γράφει. Ακούγεται ηχογραφημένα η σκέψη του.

πίνακας του Eυγένιου Nτελακρουά
πίνακας του Eυγένιου Nτελακρουά

ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ Α΄:

«Πώς μπορώ με λόγια να περιγράψω την εντύπωση που έκανε, όχι μόνο σε μένα, αλλά και σ’ όλη την Ευρώπη, η έξοδος του Μεσολογγίου; Τα λόγια φτωχά, αδύνατο να υμνήσουν τα αισθήματα φιλοπατρίας και τόλμης που έδειξαν οι Έλληνες, περιφρονώντας τη ζωή. Μια κουκκίδα στον χάρτη το Μεσολόγγι, κι όμως ύψωσε το ανάστημά του και έγραψε τη δική του σελίδα στην Παγκόσμια Ιστορία!»

ΑΦΗΓΗΤΗΣ Α΄:

Ήταν Οκτώβρης του 1822.

ΑΦΗΓΗΤΗΣ Β΄:

Η επανάσταση είχε ήδη αρχίσει.

ΑΦΗΓΗΤΗΣ Γ΄:

Ο Ομέρ Βρυώνης κι ο Κιουταχής μαζί με 11.000 άντρες κατέβηκαν στην κοιλάδα του Μεσολογγίου…

ΑΦΗΓΗΤΗΣ Δ΄:

ενώ ο Γιουσούφ πασάς απέκλειε την πόλη από τη θάλασσα…

ΑΦΗΓΗΤΗΣ Α΄: μέσα στην πόλη…
ΑΦΗΓΗΤΗΣ Β΄: ο Μαυροκορδάτος μαζί με τον Μπότσαρη…
ΑΦΗΓΗΤΗΣ Γ΄: καταστρώνουν ένα σχέδιο.
ΑΦΗΓΗΤΗΣ Δ΄: Ας δούμε τι έγινε…

Οι αφηγητές στέκονται στις μπροστινές γωνίες και παρακολουθούν, η αυλαία ανοίγει και στη σκηνή βλέπουμε το Μαυροκορδάτο να κάθεται στο γραφείο του και τον Μπότσαρη να βηματίζει νευρικά πάνω κάτω.

ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ: Τι θα κάνουμε; Πώς θα τους σταματήσουμε;
ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ: Πόσους άντρες έχουμε;
ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ: Το πολύ εξακόσιους και μόνο λίγα όπλα!
ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ: Και οι τροφές;
ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ: Φτάνουν δε φτάνουν για έναν μήνα!
ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ: Μια λύση μόνο υπάρχει, να τους καθυστερήσουμε!
ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ: Και πώς θα γίνει αυτό;
ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ: Θα τους μηνύσουμε με τον Γούναρη ότι δήθεν θέλουμε να διαπραγματευτούμε!
ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ: Και τι θα κερδίσουμε με αυτό;
ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ: Χρόνο, φίλε μου!

Σηκώνεται ενθουσιασμένος και τον πιάνει από τους ώμους.

ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ:

Χρόνο! Έτσι θα προλάβει να έρθει η βοήθεια που ζητήσαμε!

Δίνουν τα χέρια, η αυλαία κλείνει.

ΑΦΗΓΗΤΗΣ Α΄: Έτσι κι έγινε.
ΑΦΗΓΗΤΗΣ Β΄: Στα μέσα Νοεμβρίου ο Μιαούλης, με μία μοίρα του υδραίικου στόλου, φάνηκε μπροστά στην πόλη.
ΑΦΗΓΗΤΗΣ Γ΄: Διέλυσε τον αποκλεισμό του Γιουσούφ πασά…
ΑΦΗΓΗΤΗΣ Δ΄: κι έφερε τροφές και πολεμοφόδια!

ΔΕΥΤΕΡΗ ΠΡΑΞΗ

Αυλαία, στην μπροστινή δεξιά γωνία κάθεται ο Ιστορικός Β΄, όπως κι ο προηγούμενος, κάνει πως γράφει, ενώ στην αριστερή μεριά της σκηνής είναι ξαπλωμένος ο λόρδος Βύρωνας. Ακούγεται το κείμενο ηχογραφημένο.

ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ Β΄:

«Τον επόμενο χρόνο ο Μαυροκορδάτος κατάφερε να οχυρώσει καλύτερα το Μεσολόγγι. Ένας μεγάλος αριθμός από Άγγλους, Γάλλους, Γερμανούς και Ιταλούς φιλέλληνες βρέθηκε στο πλευρό του. Ανάμεσά τους κι ο λόρδος Βύρωνας, που στις 4 Γενάρη του 1824 ήρθε στο Μεσολόγγι. Έδωσε θάρρος στους Έλληνες αλλά, κυρίως, πρόβαλε τον Αγώνα στο εξωτερικό. Δυστυχώς όμως αρρώστησε βαριά και στις 19 Απριλίου του 1824 πέθανε…»

ΑΦΗΓΗΤΗΣ Α΄: Πολύ την αγαπούσε την Ελλάδα ο λόρδος Βύρωνας!
ΑΦΗΓΗΤΗΣ Β΄: Τόσο πολύ, που της χάρισε τα τελευταία του λόγια.

ΛΟΡΔΟΣ ΒΥΡΩΝΑΣ:

Έδωσα στην Ελλάδα τον καιρό, την υγεία μου, την περιουσία μου. Τώρα της δίνω τη ζωή μου. Τι περισσότερο μπορούσα να κάνω;

TΡΙTΗ ΠΡΑΞΗ

ΙΣTΟΡΙΚΟΣ Α': «Η δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου άρχισε από τον Κιουταχή τον Απρίλιο του 1825, μα πέρασαν εφτά ολόκληροι μήνες χωρίς να καταφέρει τίποτα! Ο Μιαούλης μαζί με τον Σαχτούρη τρεις φορές κατάφερε να περάσει τον κλοιό των τουρκικών πλοίων και να φέρει στην πόλη τροφές και πολεμοφόδια. Ο Κίτσος Τζαβέλας με τους Σουλιώτες του είχαν ήδη έρθει στο Μεσολόγγι από τον Αύγουστο για να ενισχύσουν τη φρουρά».

Στη σκηνή βλέπουμε τον Κίτσο Τζαβέλα με τους Σουλιώτες και το Μαυροκορδάτο να «αγναντεύουν το πέλαγος» με αγωνία.

ΤΖΑΒΕΛΑΣ: Να τοι, φάνηκαν!
ΣΟΥΛΙΩΤΕΣ:

Πραγματικό παλικάρι αυτός ο Μιαούλης!

ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ: Αν δεν ήταν αυτός, δε θα είχαμε αντέξει!

Μπαίνει ο Μιαούλης, ο Σαχτούρης και οι Υδραίοι.

ΣΟΥΛΙΩΤΗΣ Α΄: Ναύαρχε, υποκλίνομαι!
ΣΟΥΛΙΩΤΗΣ Β΄: Πώς τα καταφέρνετε πάντα;
ΜΙΑΟΥΛΗΣ: Αγαπητοί μου, ο πλοίαρχος δεν πρέπει ποτέ να οπισθοχωρεί, όσο σφοδρός κι αν είναι ο αντίθετος άνεμος!
ΤΖΑΒΕΛΑΣ: Μάθαμε ότι έρχεται ο Ιμπραΐμ με τους Άραβες να βοηθήσει τον Κιουταχή.
ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ: Κουράγιο και δύναμη, φίλοι μου!
ΑΦΗΓΗΤΗΣ Α΄: Οι μάχες συνεχίστηκαν!
ΑΦΗΓΗΤΗΣ Β΄: Οι Έλληνες άντεξαν και μαζί και το Μεσολόγγι!
ΑΦΗΓΗΤΗΣ Γ΄: Όμως η πείνα θέριζε τους πολίτες κι ο Μιαούλης δεν κατάφερε να περάσει για τέταρτη φορά τον κλοιό των Τούρκων.
ΑΦΗΓΗΤΗΣ Δ΄: Έτσι, οι Μεσολογγίτες αποφάσισαν να κάνουν την ηρωική έξοδο!
ΑΦΗΓΗΤΗΣ Α΄:

Ήταν 10 Απριλίου του 1826…

ΑΦΗΓΗΤΗΣ Β΄: Σάββατο του Λαζάρου, ξημερώνοντας των Βαΐων!
ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ Β΄: «Σιγά σιγά, προσεκτικά, σαν σκιές που ξεγλιστρούν μες στη μαύρη νύχτα, άρχισαν οι πολιορκημένοι να μαζεύονται στο καθορισμένο σημείο απ’ όπου θα γινόταν η έξοδος. Φίλοι και σύντροφοι αγκαλιάζονταν και παίρνανε κουράγιο. Οι Σουλιώτες μαζί με τον Κίτσο Τζαβέλα παρατάχτηκαν μπροστά και οι ελεύθεροι πολιορκημένοι παρατάχτηκαν πίσω τους σε τρεις γραμμές. Η πύλη άνοιξε κι οι Έλληνες με μια φωνή και ψέλνοντας το Χριστός Ανέστη έπεσαν με ορμή πάνω στους Τούρκους!»
ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ Α΄: «Πολλοί τα κατάφεραν τελικά και γλίτωσαν. Μα δεν τους ένοιαζε αυτό! Σημασία δεν είχε η ζωή τους, ήθελαν μόνο να είναι ελεύθεροι! Γι’ αυτό, όσοι απόμειναν στο Μεσολόγγι μαζεύτηκαν στο σπίτι του γέροντα Καψάλη, κι όταν οι Τούρκοι τους περικύκλωσαν, έβαλαν φωτιά στα βαρέλια με το μπαρούτι κι έγινε ολοκαύτωμα!»
σύνθεση των Δ. Zωγράφου – I. Mακρυγιάννη
σύνθεση των Δ. Zωγράφου – I. Mακρυγιάννη

Μπαίνουν στη σκηνή από αριστερά ο Καψάλης, η Γυφτογιάνναινα, γυναίκες και παιδιά, και από δεξιά η Ελευθερία. Κρατάει στα χέρια της στεφάνια δάφνης. Η Ελευθερία στεφανώνει έναν έναν και λέει:

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ: « Τιμή και δόξα στα παιδιά μου, σ’ αυτούς που έχουν ακόμα ιδανικά και στη μικρή Ελλάδα που ξέρει να γράφει ιστορία!»

Αυλαία

Γωγώ Αγγελοπούλου, «Η Πολιορκία και η Έξοδος του Μεσολογγίου», περιοδικό Παράθυρο στην
Εκπαίδευση του Παιδιού, τεύχος 20, Mάρτ. - Aπρ. 2003 (διασκευή)

εικόναεικόνα1. Διαβάστε προσεκτικά το θεατρικό έργο, συμβουλευτείτε το βιβλίο της Ιστορίας και απαντήστε στις ερωτήσεις:

  1. Πόσες φορές προσπάθησαν οι Τούρκοι να πολιορκήσουν το Μεσολόγγι και πότε;
  2. Ποιοι ήταν οι σπουδαιότεροι Έλληνες αγωνιστές και ποιοι ήταν οι αγώνες τους κατά τη διάρκεια των πολιορκιών;
  3. Ποια ήταν τα πρόσωπα που έπαιξαν σημαντικό ρόλο από τη μεριά της Τουρκίας;
  4. Ποιο είναι το βασικότερο πρόβλημα που παρουσιάζεται κατά τη διάρκεια μιας πολιορκίας;
  5. Γιατί οι πολιορκημένοι του Μεσολογγίου ονομάστηκαν «ελεύθεροι πολιορκημένοι»;

εικόνα2. Από το θεατρικό έργο που διαβάσατε πήρατε κάποιες πληροφορίες για τον λόρδο Βύρωνα. Εκτός όμως από το λόρδο Βύρωνα, πολλοί ήταν αυτοί που πρόσφεραν στην Επανάσταση. Συγκεντρώστε κι άλλες πληροφορίες για τη ζωή και το έργο τους από εγκυκλοπαίδειες και από το βιβλίο της Ιστορίας. Γράψτε σύντομα βιογραφικά σημειώματα περιλαμβάνοντας τα κύρια μόνο στοιχεία των πληροφοριών που βρήκατε όπως:

  • όνομα

  • ποιος είναι ο τόπος καταγωγής

  • ποια ήταν τα κατορθώματά τους

  • με ποιον τρόπο πέθαναν

  • γιατί θεωρούνται ήρωες

Εμπλουτίστε τα βιογραφικά σημειώματα με φωτογραφικό υλικό. Οι εργασίες σας μπορούν να παρουσιαστούν στον εορτασμό της 25ης Μαρτίου.

Ο λόγος του Κολοκοτρώνη στην Πνύκα

Τα αποσπάσματα που θα διαβάσετε προέρχονται από λόγο του Κολοκοτρώνη. Εκφωνήθηκε στην Αθήνα, στα βράχια της Πνύκας, το 1838, στο ίδιο σημείο όπου οι αρχαίοι ρήτορες έβγαζαν τους δικούς τους λόγους.

Το κείμενο έχει γραφτεί σε παλαιότερη εποχή, όταν η μορφή της ελληνικής γλώσσας ήταν διαφορετική.

Εικόνα                                 

«Παιδιά μου!

Εις τον τόπο τούτο, οπού εγώ πατώ σήμερα, επατούσαν και εδημηγορούσαν τον παλαιό καιρό άνδρες σοφοί, και άνδρες με τους οποίους δεν είμαι άξιος να συγκριθώ και ούτε να φθάσω τα ίχνη των. Σας λέγω μόνον πως ήταν σοφοί, και από εδώ επήραν και εδανείσθησαν τα άλλα έθνη την σοφίαν των.                                

Εις τον τόπον τον οποίον κατοικούμε εκατοικούσαν οι παλαιοί Έλληνες, από τους οποίους και ημείς καταγόμεθα και ελάβαμε το όνομα τούτο.

Οι παλαιοί Έλληνες, οι πρόγονοί μας, έπεσαν εις την διχόνοιαν και ετρώγονταν μεταξύ τους, και έτσι έλαβαν καιρό πρώτα οι Ρωμαίοι, έπειτα άλλοι βάρβαροι και τους υπόταξαν. Ύστερα ήλθαν οι Μουσουλμάνοι. Οι έμποροι και οι προκομμένοι, το καλύτερο μέρος των πολιτών, μην υποφέροντες τον ζυγό έφευγαν, και οι γραμματισμένοι επήραν και έφευγαν από την Ελλάδα, την πατρίδα των, και έτσι ο λαός, στερημένος από τα μέσα της προκοπής, εκατήντησεν εις αθλίαν κατάσταση, και αυτή αύξαινε κάθε ημέρα χειρότερα.   

Εις αυτήν την δυστυχισμένη κατάσταση μερικοί από τους φυγάδες γραμματισμένους εμετέφραζαν και έστελναν εις την Ελλάδα βιβλία και εις αυτούς πρέπει να χρωστούμε ευγνωμοσύνη, διότι ευθύς οπού κανένας άνθρωπος από το λαό εμάνθανε τα κοινά γράμματα, εδιάβαζεν αυτά τα βιβλία και έβλεπε ποιους είχαμε προγόνους, τι έκαμεν ο Θεμιστοκλής, ο Αριστείδης και άλλοι πολλοί παλαιοί μας, και εβλέπαμε και εις ποίαν κατάσταση ευρισκόμεθα τότε. Όθεν μας ήλθεν εις τον νου να τους μιμηθούμε και να γίνουμε ευτυχέστεροι. Και έτσι έγινε και επροόδευσεν η Εταιρεία.  

Όταν αποφασίσαμε να κάμομε την Επανάσταση, δεν εσυλλογισθήκαμε ούτε πόσοι είμεθα ούτε πως δεν έχομε άρματα ούτε ότι οι Τούρκοι εβαστούσαν τα κάστρα και τας πόλεις ούτε κανένας φρόνιμος μας είπε: «Πού πάτε εδώ να πολεμήσετε με σιταροκάραβα βατσέλα;», αλλά ως μία βροχή έπεσε εις όλους μας η επιθυμία της ελευθερίας μας, και όλοι, και ο κλήρος μας και οι προεστοί και οι καπεταναίοι και οι πεπαιδευμένοι και οι έμποροι, μικροί και μεγάλοι, όλοι, εσυμφωνήσαμε εις αυτό το σκοπό και εκάμαμε την Επανάσταση.   

Εις τον πρώτο χρόνο της Επαναστάσεως είχαμε μεγάλη ομόνοια και όλοι ετρέχαμε σύμφωνοι. Ο ένας επήγεν εις τον πόλεμο, ο αδελφός του έφερνε ξύλα, η γυναίκα του εζύμωνε, το παιδί του εκουβαλούσε ψωμί και μπαρουτόβολα εις το στρατόπεδον και, εάν αυτή ή ομόνοια εβαστούσε ακόμη δύο χρόνους, ηθέλαμε κυριεύσει και την Θεσσαλία και την Μακεδονία και ίσως εφθάναμε και έως την Κωνσταντινούπολη.   

Τόσον τρομάξαμε τους Τούρκους, οπού άκουγαν Έλληνα και έφευγαν χίλια μίλια μακρά. Εκατόν Έλληνες έβαζαν πέντε χιλιάδες εμπρός, και ένα καράβι μιαν αρμάδα».

Δημήτριος Φωτιάδης, Kολοκοτρώνης, εκδ. Zαχαρόπουλος, Aθήνα, 1987 (διασκευή)

εικόνα

εικόνα1. Aφού διαβάσετε προσεκτικά το κείμενο, απαντήστε στις παρακάτω ερωτήσεις:

  1. Πόσο θαύμαζε ο Κολοκοτρώνης τη σοφία των αρχαίων Ελλήνων; Σε ποιες φράσεις φαίνεται αυτό;
  2. Με ποιον τρόπο βοήθησαν τον Αγώνα οι μορφωμένοι Έλληνες που έφυγαν μακριά από την πατρίδα τους;
  3. Ποια ήταν τα όπλα των Ελλήνων κατά το ξεκίνημα της Επανάστασης;
  4. Πόση σημασία είχε η ομόνοια για την επιτυχία του Αγώνα;
Δημοτικό τραγούδι «Του Διάκου»

εικόνα2. Συζητήστε στην τάξη σε ποιες άλλες στιγμές της ελληνικής ιστορίας φαίνεται η ομοψυχία των Ελλήνων και ποια ήταν τα αποτελέσματα;

εικόνα

Ψαρά – Σημαία – Επανάσταση 1821

εικόνα3. Χωριστείτε σε ομάδες και συγκεντρώστε φωτογραφίες, από εγκυκλοπαίδειες, ιστορικά βιβλία και μουσεία με τα εμβλήματα, τα λάβαρα, τις στολές και τις σημαίες της Ελληνικής Επανάστασης. Γράψτε τη χρονολογία κάτω από κάθε φωτογραφία και δώστε χρήσιμες ιστορικές πληροφορίες. Στο τέλος, φτιάξτε με το υλικό σας το βιβλίο της 25ης Μαρτίου και παρουσιάστε το και στις άλλες τάξεις.


 

Mπορείτε να διαβάσετε από το Aνθολόγιο:

Διαβάστε - Δείτε - Aκούστε - Eπισκεφτείτε

εικόνα
  •  Bαρελλά Aγγελική, Διονύσιος Σολωμός, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 1998
  •  H Iστορία της Eπανάστασης, εκδ. Eλληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1995
  •  Mεσολόγγι, H Iερή Πόλη του Γένους, περιοδικό Γαιόραμα, τεύχος 34
  •  Mυθιστορηματικές βιογραφίες, εκδ. Πατάκη:

    Λάππας Tάκης, Aθανάσιος Διάκος - O ήρωας της Aλαμάνας, 1999
    Λάππας Tάκης, Pήγας Bελεστινλής, 1998
    Λάππας Tάκης, O Θαλασσομάχος του Aιγαίου Λάμπρος Kατσώνης, 2001
    Λάππας Tάκης, Oι δυο πρίγκιπες, Aλέξανδρος και Δημήτριος Yψηλάντης, 2001

  • Xρέος τιμής στο ’21, εκδ. Iστορικό Λαογραφικό Mουσείο Kορίνθου, 2001
εικόνα
  • Eλληνική Eπανάσταση 1821, CD-ROM, MLS, εκδ. Παπασωτηρίου
εικόνα
  • Δημοτικά τραγούδια: Tι έχουν τα δόλια τα βουνά, H πολιορκία του Mεσολογγίου, Mεσολόγγι, Tου Kατσαντώνη, Tο κλεφτόπουλο, Tου Kίτσου η μάνα, O κλέφτης του Oλύμπου, Σαμαρίνα, Στης Mάνης τ’ απάτητα βουνά, H Bασιλική, Σαράντα παλικάρια, Kλέφτικη ζωή
  • Pήγας Φεραίος – Διονύσιος Σολωμός, στίχοι Pήγας Φεραίος, Διονύσιος Σολωμός, μουσική Xορωδία Eμπορικής Tράπεζας, δίσκος «Pήγας Φεραίος, 200 χρόνια από το θάνατό του – Διονύσιος Σολωμός, 200 χρόνια από τη γέννησή του»
εικόνα

Η Μεγάλη Επανάσταση [Ιστορία Στ΄ Δημοτικού]